Chỉ số HbA1c là xét nghiệm quen thuộc trong theo dõi bệnh đái tháo đường. Tuy nhiên, trong thai kỳ, việc dùng HbA1c để chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ cần được hiểu rất thận trọng. HbA1c có thể giúp gợi ý tình trạng đường huyết trước đó. Nhưng xét nghiệm này không thay thế nghiệm pháp dung nạp glucose trong chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ ở tuần 24–28. Bài viết dưới đây của Dr Tú Y học bào thai giúp mẹ bầu hiểu đúng vai trò của HbA1c, khi nào cần xét nghiệm và khi nào phải làm nghiệm pháp glucose.
Đái tháo đường thai kỳ là gì?
Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng tăng đường huyết được phát hiện trong thai kỳ. Bệnh thường xuất hiện ở nửa sau thai kỳ. Nhiều mẹ trước đó chưa từng được chẩn đoán đái tháo đường.
Khi mang thai, nhau thai tiết ra nhiều hormone. Một số hormone làm insulin hoạt động kém hiệu quả hơn. Hiện tượng này gọi là kháng insulin.
Insulin giúp đưa glucose từ máu vào tế bào. Khi insulin hoạt động kém, glucose dễ tăng trong máu. Nếu tuyến tụy không tiết đủ insulin để bù, mẹ có thể bị đái tháo đường thai kỳ.
ACOG nêu rằng nếu mẹ không có yếu tố nguy cơ hoặc xét nghiệm sớm không phát hiện bệnh, đường huyết thường được kiểm tra ở tuần 24–28.
Chỉ số HbA1c là gì?
Chỉ số HbA1c phản ánh tỷ lệ hemoglobin trong hồng cầu bị gắn với glucose. Nói dễ hiểu, HbA1c cho biết mức đường huyết trung bình trong khoảng vài tuần đến vài tháng trước đó.
Khi đường huyết càng cao kéo dài, HbA1c thường càng tăng. Vì vậy, xét nghiệm này rất hữu ích trong theo dõi người đã mắc đái tháo đường type 1 hoặc type 2.
Tuy nhiên, thai kỳ là một tình huống đặc biệt. Thể tích máu, chuyển hóa sắt, tuổi thọ hồng cầu và tình trạng thiếu máu có thể ảnh hưởng đến HbA1c. Vì vậy, HbA1c không luôn phản ánh chính xác biến động đường huyết trong thai kỳ.
Điểm quan trọng là HbA1c không đo đường huyết sau ăn ngay tại thời điểm xét nghiệm. Trong khi đó, đường huyết sau ăn lại rất quan trọng trong đái tháo đường thai kỳ.
Chỉ số HbA1c có dùng để chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ không?
Không nên dùng chỉ số HbA1c như xét nghiệm duy nhất để chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ. Xét nghiệm chuẩn vẫn là xét nghiệm đường huyết theo phác đồ, thường bằng nghiệm pháp dung nạp glucose.
NICE khuyến nghị dùng nghiệm pháp dung nạp glucose 75g trong 2 giờ để xét nghiệm đái tháo đường thai kỳ ở phụ nữ có yếu tố nguy cơ.
ACOG thường ủng hộ cách tiếp cận hai bước. Bước đầu là uống 50g glucose và đo đường huyết sau 1 giờ ở tuần 24–28. Nếu kết quả dương tính, mẹ làm tiếp nghiệm pháp dung nạp glucose 100g trong 3 giờ.
Vì vậy, nếu chỉ số HbA1c bình thường, mẹ vẫn không nên tự kết luận là chắc chắn không có đái tháo đường thai kỳ. Nếu đến mốc 24–28 tuần, mẹ vẫn cần xét nghiệm theo lịch bác sĩ hẹn.
Vì sao HbA1c không thay thế được nghiệm pháp dung nạp glucose?
HbA1c phản ánh đường huyết trung bình. Nhưng đái tháo đường thai kỳ thường biểu hiện rõ qua đường huyết sau ăn. Hai mẹ có HbA1c giống nhau vẫn có thể có mức đường huyết sau ăn rất khác nhau.
Nghiệm pháp dung nạp glucose kiểm tra trực tiếp khả năng xử lý một lượng glucose chuẩn. Xét nghiệm này cho biết đường huyết lúc đói, sau uống glucose 1 giờ và sau 2 giờ hoặc 3 giờ tùy phác đồ.
Trong thai kỳ, đường huyết sau ăn cao có thể liên quan đến thai to và đa ối. HbA1c có thể bỏ sót một số trường hợp tăng đường huyết sau ăn. Đây là lý do không nên dùng HbA1c đơn độc để chẩn đoán.
NICE cũng lưu ý HbA1c có thể được thực hiện trong thai kỳ, nhưng về sau thai kỳ đây là ước tính kém chính xác hơn về đường huyết.
HbA1c có vai trò gì trong thai kỳ?
HbA1c vẫn có giá trị, nhưng phải dùng đúng mục đích. Vai trò quan trọng nhất là giúp phát hiện hoặc gợi ý đái tháo đường đã có từ trước khi mang thai.
Nếu mẹ có HbA1c cao ngay từ đầu thai kỳ, bác sĩ sẽ nghĩ đến khả năng rối loạn đường huyết đã tồn tại trước đó. Trường hợp này khác với đái tháo đường thai kỳ điển hình xuất hiện muộn hơn.
Williams Obstetrics ghi nhận HbA1c được dùng trong ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường rõ ràng được phát hiện trong thai kỳ, cùng với đường huyết lúc đói hoặc đường huyết ngẫu nhiên.
Nói cách khác, HbA1c hữu ích để nhận diện bệnh nền hoặc đánh giá nguy cơ. Nhưng với đái tháo đường thai kỳ thông thường, nghiệm pháp glucose vẫn là xét nghiệm quyết định.
Chỉ số HbA1c bao nhiêu thì đáng chú ý trong thai kỳ?
Nếu HbA1c từ 6,5% trở lên ở đầu thai kỳ, bác sĩ cần nghĩ đến đái tháo đường có sẵn hoặc đái tháo đường rõ ràng được phát hiện trong thai kỳ. Mẹ cần được đánh giá thêm bằng xét nghiệm đường huyết.
Nếu HbA1c từ 5,7% đến 6,4%, mẹ có thể thuộc nhóm nguy cơ cao hơn. Đây là khoảng thường được xem là tiền đái tháo đường ngoài thai kỳ. Trong thai kỳ, kết quả này cần được đặt trong toàn cảnh lâm sàng.
Nếu HbA1c bình thường, mẹ vẫn cần tầm soát đúng lịch nếu đến tuần 24–28. Kết quả bình thường không loại trừ hoàn toàn đái tháo đường thai kỳ xuất hiện muộn.
Mẹ không nên tự đọc HbA1c rồi bỏ nghiệm pháp glucose. Hai xét nghiệm trả lời hai câu hỏi khác nhau.
Khi nào bác sĩ có thể chỉ định HbA1c cho mẹ bầu?
Bác sĩ có thể chỉ định HbA1c ở lần khám thai đầu nếu mẹ có yếu tố nguy cơ. Ví dụ mẹ thừa cân, béo phì, từng bị đái tháo đường thai kỳ hoặc có người thân mắc đái tháo đường.
HbA1c cũng có thể được dùng khi nghi ngờ mẹ đã có đái tháo đường từ trước. Điều này đặc biệt quan trọng nếu đường huyết cao xuất hiện rất sớm, trước tuần 20.
Nếu mẹ đã được chẩn đoán đái tháo đường type 1 hoặc type 2 trước khi mang thai, HbA1c giúp đánh giá kiểm soát đường huyết trước thụ thai và trong thai kỳ. Williams Obstetrics ghi nhận mục tiêu kiểm soát trước thụ thai thường dùng là HbA1c dưới 6,5% ở phụ nữ có đái tháo đường trước mang thai.
Sau khi được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ, NICE khuyến nghị mẹ nên được làm HbA1c sớm để bảo đảm không có đái tháo đường type 2 từ trước.
HbA1c thấp có chắc chắn an toàn không?
Không chắc chắn. HbA1c thấp hoặc bình thường không loại trừ hoàn toàn tăng đường huyết sau ăn. Đây là điểm mẹ bầu cần hiểu rõ.
Một số mẹ có đường huyết lúc đói bình thường và HbA1c không cao. Nhưng sau ăn, đường huyết lại tăng vượt mục tiêu. Trường hợp này vẫn có thể ảnh hưởng đến thai.
Ngoài ra, thiếu máu, thay đổi hồng cầu và một số bệnh lý máu có thể làm HbA1c không phản ánh đúng đường huyết thật. Vì vậy, HbA1c cần được diễn giải bởi bác sĩ.
Nếu siêu âm thấy thai to, đa ối hoặc chu vi bụng thai lớn nhanh, mẹ vẫn cần đánh giá đường huyết, dù HbA1c trước đó bình thường.
HbA1c cao ở đầu thai kỳ gợi ý điều gì?
HbA1c cao ở đầu thai kỳ có thể gợi ý mẹ đã có rối loạn đường huyết từ trước. Đây là nhóm cần được theo dõi cẩn thận hơn so với đái tháo đường thai kỳ xuất hiện muộn.
Đường huyết cao trong giai đoạn sớm có ý nghĩa quan trọng. Đây là thời điểm thai đang hình thành các cơ quan. Nếu mẹ có đái tháo đường trước mang thai và kiểm soát kém, nguy cơ bất lợi có thể tăng.
Williams Obstetrics ghi nhận ở phụ nữ có đái tháo đường trước mang thai, HbA1c rất cao liên quan đến nguy cơ dị tật bẩm sinh cao hơn. Tài liệu nêu nguy cơ dị tật tăng rõ khi HbA1c trên 10%.
Vì vậy, HbA1c đầu thai kỳ không chỉ là một con số. Nó giúp bác sĩ phân biệt nhóm cần quản lý như đái tháo đường có sẵn từ trước.
Mẹ có cần làm cả HbA1c và nghiệm pháp glucose không?
Có thể cần, tùy từng trường hợp. Nếu mẹ có nguy cơ cao, bác sĩ có thể chỉ định HbA1c hoặc đường huyết sớm. Sau đó, mẹ vẫn có thể cần nghiệm pháp glucose ở tuần 24–28.
Nếu mẹ được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ, HbA1c có thể giúp đánh giá liệu có khả năng đái tháo đường type 2 từ trước hay không. Đây là cách dùng HbA1c đúng hơn.
Nếu mẹ không có nguy cơ cao, bác sĩ có thể không cần HbA1c đầu thai kỳ. Nhưng nghiệm pháp glucose ở mốc 24–28 vẫn rất quan trọng.
Nói ngắn gọn: HbA1c giúp nhìn lại đường huyết trước đó. Nghiệm pháp glucose giúp kiểm tra phản ứng của cơ thể với đường ở thời điểm thai kỳ có nguy cơ cao nhất.
Mẹ bầu cần làm gì khi chỉ số HbA1c cao?
Mẹ không nên tự kết luận ngay. Việc đầu tiên là mang kết quả đến bác sĩ. Bác sĩ sẽ xem tuổi thai, đường huyết lúc đói, tiền sử gia đình, BMI và tiền sử sản khoa.
Nếu HbA1c cao ở đầu thai kỳ, bác sĩ có thể chỉ định thêm đường huyết lúc đói hoặc nghiệm pháp glucose. Mục tiêu là phân biệt đái tháo đường có sẵn với đái tháo đường thai kỳ.
Mẹ cũng cần được tư vấn chế độ ăn. Không nên nhịn ăn hoặc bỏ hoàn toàn tinh bột. Thai nhi vẫn cần năng lượng để phát triển.
Nếu đã có chẩn đoán, mẹ có thể cần đo đường huyết tại nhà. Nhật ký đường huyết giúp bác sĩ điều chỉnh chế độ ăn, vận động hoặc thuốc khi cần.
Khi nào mẹ cần đi khám sớm?
Mẹ nên đi khám sớm nếu HbA1c từ 5,7% trở lên, đặc biệt khi có yếu tố nguy cơ. Các yếu tố này gồm thừa cân, béo phì, từng bị đái tháo đường thai kỳ hoặc có người thân mắc đái tháo đường.
Mẹ cũng cần đi khám nếu đường huyết lúc đói cao, siêu âm thấy thai to hoặc đa ối. Đây là các dấu hiệu cần đánh giá chuyển hóa đường.
Nếu đã đến tuần 24–28 mà chưa xét nghiệm đái tháo đường thai kỳ, mẹ nên đi khám để được hẹn nghiệm pháp phù hợp. Không nên chờ có triệu chứng.
Tại phòng khám Dr Tú y học bào thai, mẹ bầu có thể mang kết quả HbA1c, đường huyết và phiếu siêu âm đến để được đánh giá tăng trưởng thai, nước ối và nguy cơ thai to trong bối cảnh nghi rối loạn đường huyết.
Những điều mẹ bầu nên tránh
Không nên dùng HbA1c để tự loại trừ đái tháo đường thai kỳ. HbA1c bình thường không thay thế nghiệm pháp glucose ở tuần 24–28.
Không nên tự chẩn đoán bệnh chỉ dựa vào một kết quả HbA1c. Cần xem tuổi thai, đường huyết lúc đói, nghiệm pháp glucose và yếu tố nguy cơ.
Không nên nhịn ăn quá mức khi thấy HbA1c cao. Điều này có thể làm mẹ mệt và thiếu năng lượng cho thai. Kiểm soát đúng là ăn hợp lý, không phải ăn càng ít càng tốt.
Không nên tự mua thuốc hạ đường huyết. Thuốc hoặc insulin chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định. Thai kỳ cần kiểm soát đường huyết an toàn cho cả mẹ và bé.
Kết luận và khuyến nghị đi khám khi cần
Chỉ số HbA1c có giá trị trong thai kỳ, nhưng không dùng đơn độc để chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ. Xét nghiệm này giúp gợi ý đường huyết trung bình trước đó, phát hiện nguy cơ sớm và nhận diện khả năng đái tháo đường có sẵn từ trước.
Chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ vẫn chủ yếu dựa vào xét nghiệm đường huyết theo phác đồ. Mốc quan trọng là tuần 24–28. Tùy hệ thống, bác sĩ có thể dùng nghiệm pháp 75g, hoặc cách hai bước với 50g và 100g.
Mẹ bầu nên đi khám nếu HbA1c cao, có yếu tố nguy cơ, từng bị đái tháo đường thai kỳ, hoặc chưa làm xét nghiệm ở tuần 24–28. Đánh giá đúng giúp mẹ kiểm soát đường huyết sớm và giảm nguy cơ cho thai kỳ.
Với hơn 20 năm làm việc trong lĩnh vực sản phụ khoa và y học bào thai. Điều quan trọng nhất mà Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn theo đuổi là giúp thai phụ hiểu đúng bản chất sàng lọc, bám sát mốc thời gian của thai kỳ, và đi từng bước chắc chắn.
Các mẹ tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
FAQ: HbA1c có dùng để chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ không?
Thông thường thai phụ được sàng lọc bằng nghiệm pháp dung nạp glucose 75g ở 24–28 tuần nếu chưa phát hiện đái tháo đường trước đó. Thai phụ có yếu tố nguy cơ hoặc tiền sử GDM có thể cần HbA1c quý I và/hoặc POGTT sớm theo hướng dẫn chuyên môn.
