Đái tháo đường thai kỳ là một rối loạn chuyển hóa thường gặp trong thai kỳ. Bệnh xảy ra khi đường huyết của mẹ tăng cao trong lúc mang thai. Phần lớn mẹ bầu không có triệu chứng rõ ràng. Vì vậy, xét nghiệm tầm soát đúng thời điểm rất quan trọng. Nếu được phát hiện sớm và kiểm soát tốt, đa số mẹ bầu vẫn có thể có thai kỳ an toàn. Bài viết dưới đây của Dr Tú Y học bào thai giúp mẹ hiểu đái tháo đường thai kỳ là gì, vì sao xảy ra, ảnh hưởng thế nào đến mẹ và bé, và cần quản lý ra sao.
Đái tháo đường thai kỳ là gì?
Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng rối loạn dung nạp đường được phát hiện lần đầu trong thai kỳ. Nói đơn giản, đường trong máu của mẹ tăng cao hơn mức cho phép khi mang thai.
Williams Obstetrics định nghĩa đái tháo đường thai kỳ là tình trạng không dung nạp carbohydrate ở nhiều mức độ, khởi phát hoặc được phát hiện lần đầu trong thai kỳ. Định nghĩa này áp dụng dù mẹ có cần dùng insulin hay không.
Bệnh thường được phát hiện ở tam cá nguyệt thứ hai hoặc tam cá nguyệt thứ ba. Đây là giai đoạn nhau thai tiết nhiều hormone hơn. Các hormone này làm cơ thể mẹ đề kháng insulin nhiều hơn.
Insulin là hormone giúp đưa đường từ máu vào tế bào. Khi insulin hoạt động kém, đường sẽ ứ lại trong máu. Nếu tuyến tụy không sản xuất đủ insulin để bù lại, mẹ sẽ bị tăng đường huyết.
Vì sao mang thai dễ bị tăng đường huyết?
Khi mang thai, cơ thể mẹ cần cung cấp năng lượng cho cả mẹ và thai. Nhau thai tiết ra nhiều hormone để hỗ trợ thai phát triển. Một số hormone làm insulin hoạt động kém hiệu quả hơn.
Hiện tượng này gọi là kháng insulin. Kháng insulin tăng dần khi thai lớn lên. Đây là lý do đái tháo đường thai kỳ thường xuất hiện sau giữa thai kỳ.
Ở nhiều mẹ bầu, tuyến tụy vẫn sản xuất đủ insulin để giữ đường huyết bình thường. Ở một số mẹ, tuyến tụy không bù đủ. Khi đó, đường huyết tăng và hình thành đái tháo đường thai kỳ.
Mayo Clinic Guide to a Healthy Pregnancy mô tả tình trạng này là hậu quả của thay đổi chuyển hóa do hormone thai kỳ, kết hợp với khuynh hướng sẵn có của người mẹ.
Ai dễ mắc đái tháo đường thai kỳ?
Bất kỳ mẹ bầu nào cũng có thể mắc đái tháo đường thai kỳ. Tuy nhiên, một số nhóm có nguy cơ cao hơn.
Nguy cơ tăng nếu mẹ thừa cân hoặc béo phì trước khi mang thai. Tiền sử gia đình có người mắc đái tháo đường type 2 cũng là yếu tố quan trọng.
Mẹ từng bị đái tháo đường thai kỳ ở lần mang thai trước cần được chú ý. Nguy cơ cũng tăng nếu mẹ từng sinh con to, có hội chứng buồng trứng đa nang hoặc có rối loạn đường huyết trước đó.
Tuổi mẹ càng cao thì nguy cơ càng tăng. Một số hướng dẫn còn lưu ý yếu tố chủng tộc và tiền sử sản khoa bất lợi. Tuy nhiên, nhiều mẹ mắc bệnh vẫn không có yếu tố nguy cơ rõ.
Mayo Clinic ghi nhận khoảng một nửa phụ nữ bị đái tháo đường thai kỳ không có yếu tố nguy cơ rõ ràng. Vì vậy, nhiều bác sĩ lựa chọn tầm soát cho hầu hết mẹ bầu.
Đái tháo đường thai kỳ có dấu hiệu gì?
Phần lớn mẹ bầu không có triệu chứng. Đây là điểm rất dễ bị bỏ sót. Mẹ vẫn ăn uống, sinh hoạt và tăng cân như bình thường.
Một số mẹ có thể khát nước nhiều hơn, đi tiểu nhiều hơn hoặc mệt mỏi. Có mẹ bị nhiễm nấm âm đạo tái diễn, nhiễm trùng tiểu hoặc nhìn mờ. Tuy nhiên, các triệu chứng này không đặc hiệu.
Vì vậy, không nên chờ có triệu chứng mới đi xét nghiệm. Xét nghiệm đúng lịch là cách phát hiện đáng tin cậy nhất.
Mayo Clinic cũng nêu rằng đái tháo đường thai kỳ thường không gây triệu chứng. Do đó, xét nghiệm đường huyết thường được thực hiện ở tuần 24–28 của thai kỳ.
Đái tháo đường thai kỳ ảnh hưởng đến thai nhi như thế nào?
Khi đường huyết của mẹ tăng, glucose đi qua nhau thai sang thai nhi. Thai nhi nhận nhiều đường hơn nhu cầu. Tuyến tụy của thai phải tiết nhiều insulin hơn.
Insulin của thai làm thai tăng tích mỡ. Hậu quả là em bé có thể lớn hơn bình thường. Tình trạng này gọi là thai to hoặc macrosomia.
Thai to có thể làm cuộc sinh khó hơn. Nguy cơ kẹt vai, sang chấn khi sinh và mổ lấy thai tăng. Sau sinh, trẻ cũng dễ bị hạ đường huyết do insulin vẫn còn cao.
Mayo Clinic nêu hai nguy cơ quan trọng ở trẻ là cân nặng khi sinh quá lớn và hạ đường huyết sau khi cắt dây rốn nếu đường huyết mẹ cao trong thai kỳ.
Một số trẻ có thể bị vàng da hoặc khó thở sau sinh. Nếu đường huyết mẹ không được kiểm soát, nguy cơ nhập viện sơ sinh có thể tăng. Nguy cơ lâu dài về béo phì và đái tháo đường type 2 cũng cần được tư vấn.
Đái tháo đường thai kỳ ảnh hưởng đến mẹ như thế nào?
Đối với mẹ, đái tháo đường thai kỳ làm tăng nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ và tiền sản giật. Mẹ cũng dễ phải theo dõi thai sát hơn trong giai đoạn cuối thai kỳ.
Nếu thai quá to, nguy cơ sinh mổ tăng. Trong chuyển dạ, bác sĩ cũng cần chú ý nguy cơ kẹt vai và sang chấn sinh. Đây là lý do kiểm soát đường huyết cần bắt đầu sớm sau chẩn đoán.
Sau sinh, đa số trường hợp đường huyết trở về bình thường. Tuy nhiên, mẹ có nguy cơ cao mắc đái tháo đường type 2 về sau.
Williams Obstetrics ghi nhận phụ nữ từng bị đái tháo đường thai kỳ có khả năng cao phát triển đái tháo đường rõ trong 15–25 năm sau sinh. Tài liệu cũng nêu ACOG khuyến cáo kiểm tra đường huyết sau sinh ở mốc 4–12 tuần.
Khi nào cần xét nghiệm đái tháo đường thai kỳ?
Thông thường, mẹ bầu được tầm soát đái tháo đường thai kỳ ở tuần 24–28. Đây là thời điểm kháng insulin tăng rõ. Vì vậy, xét nghiệm có khả năng phát hiện bệnh tốt hơn.
ACOG tiếp tục khuyến cáo sàng lọc đái tháo đường thai kỳ ở tuần 24–28 trong các nhóm phù hợp, và không khuyến cáo sàng lọc thường quy trước 24 tuần cho mẹ không có triệu chứng.
Nếu mẹ có nguy cơ cao, bác sĩ có thể xét nghiệm sớm hơn. Ví dụ mẹ béo phì, từng bị đái tháo đường thai kỳ, có đường niệu hoặc tiền sử gia đình mạnh. Nếu xét nghiệm sớm bình thường, vẫn có thể cần kiểm tra lại ở tuần 24–28.
Williams Obstetrics ghi nhận ACOG vẫn khuyến nghị cách tiếp cận hai bước để sàng lọc và chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ. Bước đầu thường là nghiệm pháp uống 50 g glucose trong 1 giờ, sau đó làm nghiệm pháp 100 g trong 3 giờ nếu kết quả sàng lọc dương tính.
Các xét nghiệm chẩn đoán gồm những gì?
Hiện có hai cách tiếp cận thường gặp. Một số nơi dùng phương pháp hai bước. Một số nơi dùng phương pháp một bước với nghiệm pháp dung nạp glucose 75 g.
Với phương pháp hai bước, mẹ uống 50 g glucose và lấy máu sau 1 giờ. Mẹ không nhất thiết phải nhịn đói trong bước này. Nếu kết quả vượt ngưỡng, mẹ sẽ làm nghiệm pháp dung nạp glucose 100 g trong 3 giờ.
Với phương pháp một bước, mẹ thường nhịn đói và uống 75 g glucose. Bác sĩ lấy máu lúc đói, sau 1 giờ và sau 2 giờ. Chẩn đoán dựa vào ngưỡng đường huyết theo tiêu chuẩn áp dụng tại cơ sở.
Điều quan trọng là mẹ không nên tự diễn giải kết quả. Mỗi phương pháp có ngưỡng khác nhau. Mẹ cần hỏi rõ bác sĩ đang dùng tiêu chuẩn nào.
Quản lý đái tháo đường thai kỳ bắt đầu từ đâu?
Mục tiêu đầu tiên là giữ đường huyết trong ngưỡng an toàn. Điều này giúp giảm nguy cơ thai to, hạ đường huyết sơ sinh và biến chứng cho mẹ.
Phần lớn mẹ bầu bắt đầu bằng điều chỉnh ăn uống, vận động và theo dõi đường huyết tại nhà. Đây là nền tảng quan trọng nhất. Không phải cứ chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ là phải dùng thuốc ngay.
Mayo Clinic ghi nhận kiểm soát đường huyết là chìa khóa trong điều trị. Phần lớn trường hợp có thể quản lý bằng chế độ ăn, vận động và kiểm tra đường huyết thường xuyên.
Mẹ nên được hướng dẫn cụ thể bởi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Mục tiêu không phải là ăn thật ít. Mục tiêu là ăn đúng loại, đúng lượng và đúng thời điểm.
Ăn uống thế nào khi bị đái tháo đường thai kỳ?
Mẹ cần kiểm soát lượng carbohydrate. Carbohydrate có trong cơm, bún, phở, bánh mì, khoai, ngô, sữa, trái cây và đồ ngọt. Đây là nhóm ảnh hưởng trực tiếp đến đường huyết sau ăn.
Mẹ không nên cắt bỏ hoàn toàn tinh bột. Thai nhi vẫn cần năng lượng để phát triển. Việc ăn quá ít có thể làm mẹ đói, mệt và dễ ăn bù vào bữa sau.
Cách thực tế là chia đều carbohydrate trong ngày. Mẹ nên ăn đủ đạm, rau và chất béo tốt. Nên ưu tiên tinh bột hấp thu chậm và hạn chế nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo, nước ép trái cây.
Pregnancy Cooking & Nutrition for Dummies khuyến nghị chế độ ăn kiểm soát carbohydrate, tránh đồ uống có đường và thực phẩm tinh chế như bánh mì trắng, gạo trắng, ngũ cốc ít chất xơ. Tài liệu cũng nhấn mạnh thực phẩm giàu chất xơ và protein giúp hạn chế tăng đường huyết sau ăn.
Vận động có giúp hạ đường huyết không?
Có. Vận động giúp cơ thể sử dụng glucose tốt hơn. Nó cũng làm tăng độ nhạy với insulin.
Mẹ có thể đi bộ sau ăn nếu không có chống chỉ định sản khoa. Đây là cách đơn giản và dễ duy trì. Một số mẹ phù hợp với yoga bầu, bơi hoặc bài tập nhẹ.
Không nên tự tập cường độ cao nếu chưa được tư vấn. Mẹ có ra máu, đau bụng, dọa sinh non, tiền sản giật hoặc nhau tiền đạo cần hỏi bác sĩ trước khi vận động.
Điều quan trọng là đều đặn. Đi bộ nhẹ 10–20 phút sau bữa ăn có thể hữu ích hơn tập nặng nhưng không thường xuyên.
Khi nào cần dùng thuốc hoặc insulin?
Nếu ăn uống và vận động không đủ kiểm soát đường huyết, bác sĩ sẽ cân nhắc thuốc. Quyết định dựa trên nhật ký đường huyết, tuổi thai, cân nặng thai và tình trạng của mẹ.
Insulin là lựa chọn kinh điển vì kiểm soát đường huyết hiệu quả. Một số trường hợp có thể được dùng thuốc uống như metformin tùy chỉ định. Mẹ không nên tự mua thuốc.
SMFM ghi nhận điều trị thuốc trong đái tháo đường thai kỳ cần dựa trên bằng chứng và bối cảnh lâm sàng. Khác biệt giữa các khuyến cáo phản ánh cách chuyên gia cân nhắc lợi ích, nguy cơ và giá trị của từng lựa chọn.
Nếu được chỉ định insulin, mẹ không nên quá sợ. Dùng insulin không có nghĩa là bệnh quá nặng. Nó chỉ có nghĩa là cơ thể cần hỗ trợ để giữ đường huyết an toàn hơn.
Thai kỳ cần được theo dõi như thế nào?
Mẹ cần theo dõi đường huyết tại nhà theo hướng dẫn. Thường gồm đường huyết lúc đói và sau ăn. Số lần đo phụ thuộc mức độ bệnh và phương pháp điều trị.
Bác sĩ sẽ theo dõi cân nặng mẹ, huyết áp và nước tiểu. Siêu âm giúp đánh giá tăng trưởng thai, nước ối và dấu hiệu thai to. Nếu mẹ dùng insulin hoặc có kiểm soát đường huyết khó, lịch theo dõi có thể dày hơn.
Mẹ cần mang nhật ký đường huyết khi đi khám. Nhật ký nên ghi rõ giờ ăn, món ăn, giờ đo và chỉ số đo. Dữ liệu này quan trọng hơn việc nhớ ước chừng.
Nếu thai to, đa ối hoặc đường huyết khó kiểm soát, kế hoạch sinh cần được trao đổi sớm. Bác sĩ sẽ cân nhắc tuổi thai, cân nặng ước tính, tình trạng cổ tử cung và các nguy cơ sản khoa.
Sau sinh mẹ cần làm gì?
Sau sinh, đái tháo đường thai kỳ thường cải thiện nhanh. Lý do là nhau thai đã được sổ ra. Các hormone gây kháng insulin giảm mạnh.
Tuy nhiên, mẹ vẫn cần kiểm tra lại đường huyết. ACOG khuyến cáo đánh giá bằng đường huyết đói hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose 75 g trong 4–12 tuần sau sinh.
Nếu kết quả sau sinh bình thường, mẹ vẫn nên kiểm tra định kỳ. Nguy cơ đái tháo đường type 2 về sau cao hơn người chưa từng mắc bệnh. Việc duy trì cân nặng hợp lý, vận động và ăn uống lành mạnh rất quan trọng.
Nếu mẹ dự định mang thai lần sau, nên kiểm tra đường huyết trước khi có thai. Điều này giúp phát hiện sớm rối loạn chuyển hóa và chuẩn bị thai kỳ an toàn hơn.
Mẹ bầu nên chuẩn bị gì khi đi khám?
Mẹ nên mang kết quả xét nghiệm đường huyết, sổ khám thai và phiếu siêu âm gần nhất. Nếu đã tự đo đường huyết ở nhà, hãy mang theo nhật ký đo.
Mẹ nên ghi lại các bữa ăn trong 2–3 ngày gần nhất. Cần ghi rõ ăn gì, ăn lúc mấy giờ và đo đường lúc nào. Bác sĩ sẽ dựa vào đó để điều chỉnh chế độ ăn.
Mẹ cũng nên hỏi rõ ba vấn đề. Mục tiêu đường huyết của mình là bao nhiêu. Khi nào cần dùng thuốc. Bao lâu cần siêu âm theo dõi tăng trưởng thai.
Tại phòng khám Dr Tú y học bào thai, mẹ bầu có thể được đánh giá tăng trưởng thai, nước ối và các dấu hiệu liên quan đến thai to. Mục tiêu là phối hợp kiểm soát đường huyết với theo dõi phát triển của em bé.
Kết luận và khuyến nghị đi khám khi cần
Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng tăng đường huyết được phát hiện trong thai kỳ. Bệnh thường không có triệu chứng. Vì vậy, tầm soát ở tuần 24–28 rất quan trọng.
Nếu kiểm soát tốt, đa số mẹ bầu vẫn có thể có thai kỳ an toàn. Quản lý bệnh cần kết hợp ăn uống, vận động, theo dõi đường huyết và dùng thuốc khi cần.
Với hơn 20 năm làm việc trong lĩnh vực sản phụ khoa và y học bào thai. Điều quan trọng nhất mà Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn theo đuổi là giúp thai phụ hiểu đúng bản chất sàng lọc, bám sát mốc thời gian của thai kỳ, và đi từng bước chắc chắn.
Các mẹ tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
FAQ: Đái tháo đường thai kỳ là gì?
Đây là tình trạng thường gặp và có thể quản lý tốt nếu phát hiện, theo dõi và điều trị đúng. Thai phụ không nên tự kết luận từ một chỉ số riêng lẻ mà cần trao đổi với bác sĩ để được hướng dẫn phù hợp.
