Não bộ thai nhi phát triển rất phức tạp. Nhiều mẹ bầu băn khoăn siêu âm thần kinh thai nhi là gì và khác gì so với siêu âm hình thái thông thường. Đây là phương pháp siêu âm chuyên sâu để đánh giá hệ thần kinh trung ương của thai nhi. Trong nhóm bệnh lý não thai, bất thường vỏ não là vấn đề khó phát hiện sớm. Bài viết dưới đây của Dr Tú Y học bào thai giải thích rõ khi nào cần siêu âm thần kinh thai chuyên sâu, phương pháp này nhìn được gì và khi nào cần phối hợp MRI thai nhi.
Siêu âm thần kinh thai nhi là gì?
Siêu âm thần kinh thai nhi là siêu âm chuyên sâu để khảo sát não và cột sống thai nhi. Mục tiêu là đánh giá chi tiết hệ thần kinh trung ương. Phương pháp này thường được thực hiện khi thai có nguy cơ hoặc đã có dấu hiệu nghi ngờ trên siêu âm thường quy.
Khác với siêu âm hình thái cơ bản, siêu âm thần kinh thai chuyên sâu dùng nhiều mặt cắt hơn. Bác sĩ không chỉ nhìn não qua các mặt cắt ngang. Cần bổ sung mặt cắt dọc giữa, mặt cắt cạnh dọc và mặt cắt vành.
ISUOG mô tả siêu âm thần kinh thai chuyên sâu là khảo sát chẩn đoán dành cho các trường hợp tăng nguy cơ dị tật thần kinh trung ương. Phương pháp này cần người thực hiện có kinh nghiệm, thiết bị phù hợp và hiểu rõ sự phát triển não theo tuổi thai.
Với bất thường vỏ não, siêu âm thần kinh thai nhi có vai trò rất quan trọng. Bác sĩ cần đánh giá bề mặt não, rãnh não, hồi não, não thất, đường giữa và các cấu trúc đi kèm. Đây là những chi tiết siêu âm thường quy có thể chưa mô tả đầy đủ.
Siêu âm thần kinh thai nhi khác gì siêu âm hình thái?
Siêu âm hình thái thường được thực hiện ở mốc 18–22 tuần. Đây là mốc quan trọng để kiểm tra các cơ quan của thai. Với não thai, siêu âm hình thái thường đánh giá não thất, đám rối mạch mạc, vách trong suốt, đồi thị, tiểu não, hố sau và cột sống.
Siêu âm thần kinh thai chuyên sâu đi xa hơn. Bác sĩ khảo sát não theo nhiều mặt cắt. Mục tiêu là tìm các bất thường tinh tế hơn. Ví dụ bất thường thể chai, bất thường hố sau, rối loạn phát triển vỏ não, bất thường rãnh não hoặc tổn thương nhu mô não.
Một điểm khác biệt lớn là cách diễn giải theo tuổi thai. Một cấu trúc chưa thấy ở tuần thai nhỏ có thể là bình thường. Nhưng nếu vẫn chưa thấy ở tuổi thai lớn hơn, đó có thể là dấu hiệu bất thường.
Vì vậy, siêu âm thần kinh thai nhi không chỉ là nhìn kỹ hơn. Nó là cách đọc não thai theo thời gian phát triển. Điều này đặc biệt quan trọng với bất thường vỏ não.
Vì sao bất thường vỏ não cần siêu âm thần kinh thai chuyên sâu?
Vỏ não là lớp ngoài của não. Đây là vùng tham gia vào vận động, cảm giác, ngôn ngữ, trí nhớ và nhận thức. Vỏ não bình thường có nhiều rãnh và hồi não.
Các rãnh não không xuất hiện cùng lúc. Chúng hình thành dần theo tuổi thai. Vì vậy, đánh giá vỏ não cần hiểu rõ mốc phát triển bình thường.
Bất thường vỏ não có thể liên quan đến rối loạn di trú tế bào thần kinh. Một số bệnh lý thường gặp gồm não phẳng, đa hồi não nhỏ, nứt não, lạc chỗ chất xám và phì đại nửa não.
Tài liệu Fetal Medicine mô tả nhóm bất thường vỏ não gồm não phẳng, đa hồi não nhỏ, phì đại nửa não và nứt não. Các bệnh này có thể liên quan đến rối loạn tạo rãnh não, hồi não và di trú tế bào thần kinh.
Vấn đề là các bệnh này thường khó phát hiện sớm. Ở giai đoạn sớm, não thai còn trơn sinh lý. Nếu chỉ nhìn một lần, bác sĩ có thể chưa kết luận được. Do đó, cần siêu âm thần kinh thai chuyên sâu và theo dõi đúng mốc.
Siêu âm thần kinh thai nhi nhìn những cấu trúc nào của vỏ não?
Khi tập trung vào bất thường vỏ não, bác sĩ thường quan sát rãnh Sylvian. Đây là một mốc quan trọng của sự trưởng thành não. Rãnh này thay đổi hình dạng rõ theo tuổi thai.
Bác sĩ cũng đánh giá rãnh đỉnh chẩm, rãnh cựa và rãnh đai. Các rãnh này giúp nhận biết não có phát triển đúng mốc không. Nếu rãnh nông, phẳng hoặc xuất hiện muộn, cần nghĩ đến bất thường.
Bề mặt bán cầu não cũng được quan sát kỹ. Não quá trơn so với tuổi thai có thể gợi ý não phẳng. Bề mặt não gồ ghề bất thường có thể gợi ý đa hồi não nhỏ.
Ngoài vỏ não, bác sĩ cần kiểm tra não thất, thể chai, tiểu não, hố sau và thân não. Lý do là bất thường vỏ não thường không đứng một mình. Các bất thường đi kèm có thể làm thay đổi tiên lượng.
Khi nào cần siêu âm thần kinh thai chuyên sâu?
Không phải mẹ bầu nào cũng cần siêu âm thần kinh thai chuyên sâu. Phương pháp này thường được chỉ định khi có dấu hiệu nghi ngờ hoặc có yếu tố nguy cơ.
Mẹ nên được đánh giá chuyên sâu khi siêu âm thường quy ghi nhận giãn não thất. Đây là dấu hiệu hay gặp trong nhiều bất thường não thai. Nó có thể đi kèm bất thường thể chai, tổn thương nhu mô não hoặc bất thường vỏ não.
Mẹ cũng nên đi khám khi kết quả ghi rãnh Sylvian bất thường, rãnh não phát triển chậm, nghi ngờ não phẳng, nghi ngờ nứt não hoặc bất thường đường giữa. Đây là các dấu hiệu cần đọc lại bởi bác sĩ y học bào thai.
Các trường hợp khác gồm đầu nhỏ, đầu to, bất thường tiểu não, bất thường hố sau, nghi ngờ nhiễm trùng bào thai hoặc thai chậm tăng trưởng kèm bất thường não. Tiền sử gia đình có bệnh thần kinh di truyền cũng là yếu tố cần chú ý.
ISUOG khuyến cáo thai có nguy cơ cao hoặc có dấu hiệu nghi ngờ hệ thần kinh trung ương nên được khảo sát bằng siêu âm thần kinh thai chuyên sâu. Khảo sát này thường bổ sung các mặt cắt vành và dọc ngoài các mặt cắt ngang cơ bản.
Các dấu hiệu siêu âm gợi ý bất thường vỏ não là gì?
Dấu hiệu đầu tiên là rãnh Sylvian phát triển chậm. Rãnh có thể nông, rộng hoặc phẳng hơn so với tuổi thai. Đây là một dấu hiệu quan trọng nhưng không nên kết luận vội.
Dấu hiệu thứ hai là bề mặt não trơn bất thường. Khi thai đã đủ tuổi để xuất hiện rãnh não rõ, não vẫn quá trơn thì cần nghĩ đến não phẳng. Tình trạng này cần được đối chiếu với tuổi thai chính xác.
Dấu hiệu thứ ba là giãn não thất. Giãn não thất có thể nhẹ hoặc nặng. Khi đi kèm rối loạn tạo rãnh não, nguy cơ bất thường vỏ não sẽ cao hơn.
Dấu hiệu thứ tư là khe bất thường trong nhu mô não. Nếu khe đi từ bề mặt não vào não thất, bác sĩ có thể nghĩ đến nứt não. Đây là một bất thường cần MRI hỗ trợ.
FMF mô tả trong não phẳng, bề mặt não có thể trơn do thiếu hồi não và rãnh não. Nghi ngờ trước sinh thường rõ hơn sau 24 tuần, đặc biệt khi rãnh Sylvian và rãnh đỉnh chẩm phẳng.
Siêu âm thần kinh thai nhi có phát hiện được tất cả bất thường vỏ não không?
Không. Đây là điểm mẹ bầu cần hiểu rõ. Siêu âm thần kinh thai nhi giúp tăng khả năng phát hiện, nhưng không phải lúc nào cũng kết luận được ngay.
Một số bất thường vỏ não chỉ rõ ở quý 3. Một số trường hợp cần theo dõi lặp lại sau vài tuần. Một số trường hợp cần phối hợp MRI thai nhi.
Lý do là vỏ não trưởng thành theo thời gian. Nếu siêu âm quá sớm, hình ảnh có thể chưa đủ rõ. Nếu tư thế thai không thuận lợi, bác sĩ cũng có thể khó đánh giá.
Vì vậy, kết quả nghi ngờ không đồng nghĩa với chẩn đoán chắc chắn. Nó có nghĩa là thai cần được đánh giá sâu hơn. Cách tiếp cận đúng là theo dõi từng bước.
Khi nào cần phối hợp MRI thai nhi?
MRI thai nhi được cân nhắc khi siêu âm thần kinh thai chưa đủ để kết luận. MRI cũng hữu ích khi cần tìm tổn thương đi kèm trong não. Phương pháp này đặc biệt có giá trị với nhu mô não và vỏ não.
ACOG nêu rằng siêu âm và MRI là các phương tiện chẩn đoán hình ảnh được ưu tiên trong thai kỳ khi có chỉ định phù hợp. Hai phương pháp này không dùng bức xạ ion hóa như CT hoặc X-quang.
ISUOG nhấn mạnh MRI thai nhi là phương tiện bổ sung cho siêu âm, đặc biệt trong đánh giá não thai. MRI nên được thực hiện sau siêu âm thần kinh thai và khi có chỉ định bởi chuyên gia.
RCOG cũng đề cập việc kết hợp siêu âm và MRI trong đánh giá thần kinh thai. Siêu âm thường là bước phát hiện ban đầu. MRI giúp bổ sung thông tin về phát triển não trong những trường hợp chọn lọc.
Với bất thường vỏ não, MRI thường có ích hơn sau 22 tuần. Một số bệnh như não phẳng hoặc đa hồi não nhỏ có thể cần chờ muộn hơn. Bác sĩ sẽ quyết định thời điểm dựa trên tuổi thai và câu hỏi chẩn đoán.
Mẹ bầu cần chuẩn bị gì khi đi siêu âm thần kinh thai chuyên sâu?
Mẹ nên mang đầy đủ hồ sơ thai kỳ. Hồ sơ gồm sổ khám thai, phiếu siêu âm các mốc trước, ảnh siêu âm, kết quả NIPT, double test, triple test và chọc ối nếu đã làm.
Mẹ nên ghi rõ tuổi thai. Tuổi thai tốt nhất dựa vào siêu âm quý 1 hoặc ngày chuyển phôi. Tuổi thai chính xác rất quan trọng khi đánh giá vỏ não.
Mẹ nên khoanh lại các dòng bất thường trên phiếu siêu âm cũ. Ví dụ giãn não thất, rãnh Sylvian bất thường, nghi ngờ thể chai, đầu nhỏ hoặc nghi ngờ bất thường vỏ não. Điều này giúp buổi khám tập trung hơn.
Mẹ cũng nên chuẩn bị vài câu hỏi cụ thể. Bất thường nằm ở đâu. Có liên quan vỏ não không. Cần theo dõi lại sau bao lâu. Có cần MRI không. Có cần xét nghiệm di truyền không.
Kết luận và khuyến nghị đi khám khi cần
Siêu âm thần kinh thai nhi là gì? Đây là phương pháp siêu âm chuyên sâu để đánh giá não và hệ thần kinh trung ương của thai nhi. Phương pháp này đặc biệt quan trọng khi nghi ngờ bất thường vỏ não.
Siêu âm thần kinh thai chuyên sâu giúp đánh giá rãnh Sylvian, rãnh đỉnh chẩm, rãnh cựa, bề mặt não, não thất và các cấu trúc đi kèm. Khi cần, bác sĩ có thể phối hợp MRI thai nhi và xét nghiệm di truyền.
Với hơn 20 năm làm việc trong lĩnh vực sản phụ khoa và y học bào thai. Điều quan trọng nhất mà Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn theo đuổi là giúp thai phụ hiểu đúng bản chất sàng lọc, bám sát mốc thời gian của thai kỳ, và đi từng bước chắc chắn.
Các mẹ tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
Siêu âm thần kinh thai nhi có phát hiện được bất thường vỏ não không?
Có thể phát hiện hoặc nghi ngờ nhiều dấu hiệu bất thường vỏ não. Ví dụ rãnh Sylvian phát triển chậm, bề mặt não trơn bất thường, giãn não thất, nứt não hoặc nghi ngờ đa hồi não nhỏ. Tuy nhiên, một số trường hợp cần MRI thai nhi để đánh giá rõ hơn.
