Khi thai nhi bị giãn não thất. Điều khiến nhiều mẹ bầu lo nhất là lần siêu âm tiếp theo nên cách bao lâu. Đây không phải câu hỏi nhỏ. Khoảng cách giữa các lần khám ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phát hiện bệnh tiến triển. Bài viết này giải thích rõ bao lâu nên siêu âm lại giãn não thất thai nhi, dựa trên cách tiếp cận chuẩn của y học bào thai và các nguyên tắc theo dõi được dùng rộng rãi trong thực hành chuyên khoa.
Giãn não thất thai nhi là gì?
Giãn não thất là tình trạng bề rộng tâm nhĩ não thất bên đo được từ 10 mm trở lên. Đây là mốc chẩn đoán được sử dụng trong thực hành siêu âm thai. Fetal Medicine cũng chia giãn não thất thành mức nhẹ 10 đến 12 mm. Mức trung bình 12 đến 15 mm. Và mức nặng trên 15 mm .
Giãn não thất không phải lúc nào cũng có cùng ý nghĩa. Có trường hợp giữ nguyên. Có trường hợp giảm dần. Nhưng cũng có trường hợp tăng dần theo thời gian. Vì vậy, siêu âm lại giãn não thất là bước bắt buộc để kiểm soát tình trạng.
Bao lâu nên siêu âm lại giãn não thất thai nhi?
Không có một lịch hẹn giống nhau cho mọi thai phụ. Thời gian siêu âm lặp lại chứng giãn não thất phụ thuộc vào 3 yếu tố chính. Đó là mức độ giãn, tốc độ tiến triển và việc có hay không các bất thường đi kèm.
Trong thực hành, nguyên tắc chung là siêu âm lặp lại mỗi 2 đến 4 tuần để theo dõi xu hướng thay đổi kích thước não thất . Tuy nhiên, bác sĩ có thể rút ngắn khoảng cách nếu bệnh nặng hoặc nghi ngờ tiến triển nhanh.
1. Trường hợp giãn não thất nhẹ hoặc trung bình
Nếu kích thước nằm trong khoảng 10 đến 14,9 mm, đa số trường hợp sẽ được hẹn siêu âm lại sau 2 đến 4 tuần.
Khoảng cách này đủ để đánh giá 3 khả năng. Một là não thất giữ nguyên. Hai là não thất giảm. Ba là não thất tăng thêm. Đây là nhóm mà theo dõi đều đặn có giá trị rất lớn vì tiên lượng phụ thuộc nhiều vào việc tình trạng có tiến triển hay không.
Với giãn não thất nhẹ, nếu thật sự đơn độc và không tiến triển, tiên lượng thường tốt. Fetal Medicine ghi nhận hơn 95 phần trăm trường hợp giãn não thất nhẹ, đơn độc và không tiến triển có kết cục phát triển bình thường .
2. Trường hợp giãn não thất nặng hoặc tiến triển nhanh
Nếu kích thước từ 15 mm trở lên, tình trạng được xếp vào giãn não thất nặng . Khi đó, bác sĩ thường không chờ quá lâu giữa hai lần khám.
Nhiều trường hợp sẽ được hẹn siêu âm lại sau 1 đến 2 tuần nếu có nghi ngờ tăng nhanh, mất cân xứng rõ, hoặc xuất hiện thêm dấu hiệu thần kinh khác. Mục tiêu là không bỏ lỡ giai đoạn chuyển từ giãn đơn thuần sang bệnh cảnh phức tạp hơn.
Trong nhóm này, MRI thai nhi thường được cân nhắc sớm hơn. Fetal Medicine cho biết MRI có thể thực hiện từ khoảng 20 tuần tại các trung tâm có kinh nghiệm, và thường rất hữu ích để đánh giá nhu mô não, bất thường di cư nơron và các tổn thương trong sọ mà siêu âm có thể chưa thấy rõ .
Siêu âm lại giãn não thất cần đánh giá những gì?
Mỗi lần khám không chỉ là đo lại một con số. Nếu chỉ nhìn kích thước tâm nhĩ não thất, bác sĩ có thể bỏ sót nguyên nhân thật sự.
Trong mỗi lần siêu âm lại giãn não thất, cần đánh giá ít nhất các nội dung sau.
Đo lại chính xác bề rộng tâm nhĩ não thất bên
Phép đo phải thực hiện đúng mặt cắt và đúng vị trí. Fetal Medicine mô tả phép đo cần đặt vuông góc với thành não thất, tại mặt cắt ngang qua vùng gần rãnh đỉnh chẩm, sát phần sau đám rối màng mạch .
Nếu đo sai mặt cắt hoặc đặt thước sai vị trí, kết quả có thể lệch vài mm. Với giãn não thất, sai số như vậy có thể làm thay đổi cả cách tư vấn.
Đánh giá một bên hay hai bên
Bác sĩ cần xem giãn một bên hay hai bên. Cần so sánh độ cân xứng của hai não thất. Nếu có chênh lệch rõ, phải nghĩ đến các nguyên nhân khu trú như chèn ép, xuất huyết, bất thường cấu trúc hoặc rối loạn phát triển một phần não.
Khảo sát não thất ba và não thất bốn
Fetal Medicine khuyến cáo phải đánh giá cả não thất ba và não thất bốn trong quá trình khảo sát giãn não thất . Đây là bước quan trọng để định hướng vị trí tắc nghẽn hoặc rối loạn lưu thông dịch não tủy.
Đánh giá thể chai, vách trong suốt, hố sau và nhu mô não
Nhiều trường hợp giãn não thất không phải là tổn thương đơn độc. Williams Obstetrics nhấn mạnh giãn não thất là một dấu hiệu không đặc hiệu của bất thường phát triển não, và đánh giá ban đầu phải bao gồm khảo sát hình thái chi tiết, xét nghiệm di truyền và nhiễm trùng .
Nếu đầu thai ở tư thế thuận lợi, siêu âm thần kinh qua đường âm đạo sẽ giúp nhìn rõ hơn thể chai, khe Sylvius, hố sau và các dấu hiệu xuất huyết hoặc chậm trưởng thành vỏ não. Fetal Medicine cũng khuyến nghị dùng đầu dò âm đạo ở thai ngôi đầu để hoàn tất khảo sát neurosonography .
Khi nào siêu âm lại thôi chưa đủ?
Có những tình huống mà chỉ lặp lại siêu âm là chưa đủ.
Nếu giãn não thất tăng lên, có thêm bất thường cấu trúc não, hoặc hình ảnh không giải thích được bằng siêu âm thường quy, bác sĩ sẽ mở rộng đánh giá.
Chụp MRI thai nhi
MRI không thay thế siêu âm. Nhưng MRI có thể bổ sung thông tin rất giá trị về nhu mô não và bất thường vỏ não. Williams Obstetrics khuyến nghị cân nhắc fetal MRI để tìm các bất thường phối hợp mà siêu âm có thể không phát hiện được .
Xét nghiệm di truyền
Giãn não thất có thể liên quan đến lệch bội, vi mất đoạn, vi lặp đoạn, hoặc bệnh gen đơn. Williams Obstetrics cho biết đánh giá ban đầu nên bao gồm chọc ối làm chromosomal microarray analysis . Fetal Medicine cũng nêu microarray và trong một số tình huống có thể thêm exome sequencing .
Xét nghiệm nhiễm trùng
CMV và toxoplasma là hai nguyên nhân quan trọng cần loại trừ. Williams Obstetrics nêu rõ đánh giá ban đầu cần xét nghiệm các nhiễm trùng bẩm sinh như cytomegalovirus và toxoplasmosis . Fetal Medicine cũng khuyến cáo maternal serology hoặc amnio PCR để loại trừ nhiễm trùng thai như CMV, toxoplasmosis và Zika .
Thời gian siêu âm lặp lại chứng giãn não thất vì sao không nên tự quyết?
Nhiều mẹ bầu sau khi biết thai bị giãn não thất thường muốn siêu âm lại thật sớm. Tâm lý này rất dễ hiểu. Nhưng siêu âm quá dày khi chưa có chỉ định rõ chưa chắc mang lại thêm giá trị.
Nếu khoảng cách quá ngắn, não thất có thể chưa thay đổi đủ để kết luận xu hướng. Điều này làm tăng lo lắng nhưng không làm rõ tiên lượng. Ngược lại, nếu khoảng cách quá dài, bác sĩ có thể bỏ lỡ giai đoạn tiến triển nhanh.
Vì vậy, lịch siêu âm lại giãn não thất cần do bác sĩ chuyên khoa y học bào thai quyết định. Mốc 2 đến 4 tuần là nguyên tắc chung, nhưng có thể điều chỉnh lên hoặc xuống tùy từng trường hợp .
Kết luận và khuyến nghị
Bao lâu nên siêu âm lại giãn não thất thai nhi phụ thuộc vào mức độ giãn, tốc độ thay đổi và các bất thường đi kèm. Trong đa số trường hợp, siêu âm lặp lại mỗi 2 đến 4 tuần là khoảng cách hợp lý để đánh giá xu hướng tiến triển . Nếu giãn nặng hoặc tăng nhanh, bác sĩ có thể hẹn sớm hơn và phối hợp thêm MRI, xét nghiệm di truyền hoặc xét nghiệm nhiễm trùng.
Điều quan trọng nhất là không chỉ hỏi khi nào khám lại. Cần hỏi rõ lần khám tới sẽ đánh giá những gì, mục tiêu của lần khám là gì và trong trường hợp nào cần làm thêm xét nghiệm.
Với hơn 20 năm làm việc trong lĩnh vực sản phụ khoa và y học bào thai. Điều quan trọng nhất mà Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn theo đuổi là giúp thai phụ hiểu đúng bản chất sàng lọc, bám sát mốc thời gian của thai kỳ, và đi từng bước chắc chắn.
Các mẹ tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
