Joubert và ciliopathy liên quan rất chặt. Nói ngắn gọn, hội chứng Joubert là một bệnh thuộc nhóm ciliopathy, tức nhóm bệnh do rối loạn chức năng lông chuyển nguyên phát. Vì lông chuyển có mặt ở nhiều cơ quan, trẻ mắc hội chứng Joubert không chỉ có bất thường não sau mà còn có thể kèm tổn thương mắt, thận, gan và đôi khi các cơ quan khác. Tài liệu chuyên ngành đang có cũng ghi nhận hội chứng Joubert thường di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường. Hiếm hơn là liên kết X, và có nhiều gene gây bệnh. Dấu hiệu hình ảnh chính là molar tooth sign và thiểu sản hoặc bất sản nhộng tiểu não.
Ciliopathy là gì?
Ciliopathy là nhóm bệnh do bất thường cấu trúc hoặc chức năng của lông chuyển nguyên phát. Đây là những cấu trúc rất nhỏ nằm trên bề mặt tế bào. Tham gia truyền tín hiệu và định hướng phát triển cơ quan. Khi lông chuyển hoạt động không đúng, nhiều cơ quan có thể phát triển bất thường cùng lúc.
Điểm quan trọng là ciliopathy không phải một bệnh đơn lẻ. Đây là một nhóm bệnh rộng. Bao gồm nhiều hội chứng khác nhau, trong đó có hội chứng Joubert, Meckel–Gruber, nephronophthisis-related ciliopathies và một số bệnh loạn sản xương do ciliopathy.
Hội chứng Joubert có phải là một ciliopathy không?
Có. Đây là ý cốt lõi nhất của bài viết này. GeneReviews mô tả Joubert syndrome là một rối loạn phát triển thần kinh, phần lớn là lặn trên nhiễm sắc thể thường, được xác định bởi molar tooth sign trên MRI; đồng thời các tài liệu tổng quan di truyền học cho thấy các gene gây bệnh đều mã hóa protein liên quan đến lông chuyển nguyên phát hoặc vùng quanh lông chuyển.
Vì vậy, khi nói Joubert và ciliopathy liên quan thế nào, câu trả lời ngắn là: hội chứng Joubert chính là một ciliopathy thần kinh trung ương, nhưng biểu hiện của nó không chỉ dừng ở não.
Vì sao hội chứng Joubert lại ảnh hưởng nhiều cơ quan?
Lý do nằm ở chỗ lông chuyển nguyên phát có vai trò ở nhiều mô khác nhau. Khi các protein của lông chuyển bị lỗi, quá trình phát triển. Và tín hiệu tế bào ở não. Võng mạc, thận, gan và các cơ quan khác đều có thể bị ảnh hưởng. Đây là nền tảng sinh học giải thích vì sao hội chứng Joubert có biểu hiện rất đa dạng giữa các bệnh nhân.
GeneReviews và các tổng quan về Joubert đều nhấn mạnh rằng ngoài bất thường thần kinh. Người bệnh còn có thể có bệnh võng mạc, bệnh thận, bệnh gan và các rối loạn toàn thân khác.
Dấu hiệu thần kinh trung ương nào gợi ý hội chứng Joubert?
Molar tooth sign
Đây là dấu hiệu hình ảnh quan trọng nhất. Tài liệu Fetal Medicine ghi rõ thai mắc hội chứng Joubert có thể có abnormal cerebellar peduncles tạo nên molar tooth sign.
GeneReviews cũng xem molar tooth sign là dấu ấn định nghĩa của hội chứng Joubert trên MRI não.
Thiểu sản hoặc bất sản nhộng tiểu não
Tài liệu chuyên ngành đang có mô tả hypoplasia hoặc absence of the cerebellar vermis. Với khe giữa hai bán cầu tiểu não là dấu hiệu có thể phát hiện bằng siêu âm hoặc MRI.
Ventriculomegaly hoặc bất thường hố sau
Trong thực hành trước sinh, siêu âm có thể gợi ý hội chứng Joubert khi thấy ventriculomegaly. Hoặc cerebellum dưới bách phân vị thứ 5. Tài liệu Fetal Medicine liệt kê Joubert syndrome trong chẩn đoán phân biệt của ventriculomegaly, cerebellum <5th centile và fourth ventricle index bất thường.
Joubert và ciliopathy liên quan đến mắt, thận, gan như thế nào?
Đây là phần rất quan trọng trong tư vấn. Một số trẻ mắc Joubert chỉ có biểu hiện thần kinh nổi bật. Nhưng một số khác lại kèm tổn thương võng mạc, bệnh thận kiểu nephronophthisis, xơ hóa gan bẩm sinh hoặc phối hợp nhiều cơ quan. GeneReviews và các tổng quan về Joubert đều nhấn mạnh theo dõi võng mạc, thận và gan vì tiên lượng phụ thuộc nhiều vào các cơ quan này.
Nói cách khác, chính vì Joubert là một ciliopathy nên bệnh có thể vượt ra ngoài phạm vi hố sau. Đây là lý do không thể chỉ nhìn MRI não rồi dừng lại.
Joubert syndrome related disorders là gì?
Khái niệm này dùng để chỉ phổ bệnh quanh hội chứng Joubert. Trong đó bệnh nhân có chung nền tảng ciliopathy và chung dấu molar tooth sign. Nhưng mức độ ảnh hưởng ngoài thần kinh khác nhau. Có người thiên về mắt, có người thiên về thận, có người thiên về gan, và có người có phối hợp nhiều cơ quan.
Các tài liệu cũ thường gọi là JSRD, còn các tài liệu mới thường gom vào khái niệm Joubert syndrome với phổ biểu hiện cơ quan rộng hơn. Dù cách gọi khác nhau, ý chính vẫn là cùng một nền bệnh lông chuyển.
Hội chứng Joubert liên quan thế nào với các ciliopathy khác như Meckel–Gruber hay nephronophthisis?
Các tổng quan di truyền gần đây cho thấy Joubert, Meckel–Gruber và nephronophthisis nằm trong một phổ ciliopathy có chồng lấp mạnh về gene và kiểu hình. Một số gene có thể gây hội chứng Joubert ở bệnh nhân này nhưng gây Meckel–Gruber hoặc bệnh thận-ciliopathy ở bệnh nhân khác.
Điều này giải thích vì sao trong thực hành trước sinh, khi thấy bất thường hố sau kèm thận đa nang. Polydactyly hoặc thiểu ối, bác sĩ thường phải nghĩ đến cả phổ ciliopathy, không chỉ riêng Joubert. Tài liệu Fetal Medicine cũng mô tả nhiều hội chứng cùng phổ này như Meckel–Gruber, OFD, Jeune syndrome và nhấn mạnh sự chồng lấp với ciliopathy.
Siêu âm thai có thể gợi ý một ciliopathy kiểu Joubert không?
Có thể gợi ý, nhưng thường chưa đủ để xác nhận. Siêu âm có thể phát hiện bất thường nhộng tiểu não. Hố sau, ventriculomegaly, polydactyly, bất thường thận hoặc các dị tật phối hợp khác. Khi những dấu hiệu này đi cùng nhau, nghi ngờ một multisystem ciliopathy sẽ tăng lên.
Một nghiên cứu về fetal ciliopathies nhấn mạnh rằng khi bất thường thận xuất hiện cùng bất thường não hoặc bất thường xương, cần nghĩ tới ciliopathy đa cơ quan.
MRI thai có vai trò gì?
MRI thai rất quan trọng khi nghi hội chứng Joubert. MRI giúp nhìn rõ hơn molar tooth sign, nhộng tiểu não, cuống tiểu não và thân não. Đây là bước giúp tăng độ tin cậy của chẩn đoán trước sinh khi siêu âm mới chỉ gợi ý bất thường hố sau.
Tài liệu chung về đánh giá thần kinh thai cũng nêu MRI hữu ích nhất sau tuần 20 khi bất thường thần kinh trung ương chưa được mô tả trọn vẹn trên siêu âm.
Có cần xét nghiệm gene không?
Trong nhiều trường hợp, có. Vì hội chứng Joubert là bệnh đa gene, xét nghiệm di truyền giúp đi từ nghi ngờ hình ảnh đến xác định nguyên nhân. Điều này rất quan trọng cho tư vấn tiên lượng, nguy cơ tái phát và sàng lọc ở lần mang thai sau.
Các tổng quan gần đây cho thấy đã có hơn 40 gene liên quan đến kiểu hình Joubert, và tất cả đều liên quan đến sinh học lông chuyển.
Tiên lượng phụ thuộc vào điều gì?
Tiên lượng không chỉ phụ thuộc vào mức độ bất thường não sau. Nó còn phụ thuộc mạnh vào việc có tổn thương võng mạc, thận, gan hay không. Chính vì vậy, hiểu Joubert như một ciliopathy giúp tư vấn chính xác hơn nhiều so với chỉ xem đây là một bất thường nhộng tiểu não đơn thuần.
Kết luận
Joubert và ciliopathy liên quan trực tiếp vì hội chứng Joubert là một bệnh thuộc nhóm ciliopathy. Mối liên hệ này giải thích vì sao bệnh không chỉ gây bất thường hố sau và molar tooth sign. Mà còn có thể ảnh hưởng mắt, thận, gan và nhiều cơ quan khác. Trong thai kỳ, khi siêu âm thấy bất thường nhộng tiểu não. Ventriculomegaly, polydactyly. Hoặc bất thường thận đi kèm, bác sĩ cần nghĩ rộng tới phổ ciliopathy và cân nhắc MRI thai cùng xét nghiệm gene phù hợp.
Khuyến nghị đi khám khi cần
Nếu phiếu siêu âm ghi nghi hội chứng Joubert, bất thường nhộng tiểu não, ventriculomegaly, bất thường hố sau. Kèm polydactyly hoặc bất thường thận, thai phụ nên khám lại tại nơi có siêu âm thần kinh thai chuyên sâu. Nên mang theo toàn bộ phiếu siêu âm cũ, ảnh in, file hình nếu có và các xét nghiệm đã làm. Tại phòng khám Dr Tú Y học bào thai, những trường hợp như vậy thường cần được đọc lại toàn bộ hình thái não. Và các cơ quan phối hợp trước khi mới quyết định bước tiếp theo là MRI thai và tư vấn di truyền.
Tìm hiểu thêm tại đây
