Giãn não thất nhẹ là một trong những kết quả khiến nhiều thai phụ lo lắng ngay khi cầm phiếu siêu âm. Điều làm nhiều người bối rối là cùng một chữ giãn, nhưng không phải trường hợp nào cũng mang ý nghĩa xấu. Vấn đề quan trọng không chỉ là con số đo được, mà là đo có đúng hay không, có bất thường đi kèm hay không, và diễn tiến ở những lần kiểm tra sau ra sao. Hiểu đúng từ đầu sẽ giúp gia đình tránh hoảng sợ quá mức, đồng thời không bỏ sót các bước đánh giá cần thiết.
Giãn não thất nhẹ là gì và bao nhiêu mm mới được gọi là nhẹ?
Để trả lời câu hỏi giãn não thất nhẹ có nguy hiểm không, trước hết cần hiểu giãn não thất là gì. Não thai nhi có hệ thống các khoang chứa dịch não tủy, gọi là não thất. Trên siêu âm, bác sĩ thường đo bề rộng tâm nhĩ của não thất bên.
Theo cách phân loại đang được dùng rộng rãi, não thất bên dưới 10 mm được xem là trong giới hạn bình thường. Từ 10 đến 12 mm được gọi là giãn não thất nhẹ. Từ 13 đến 15 mm là giãn mức vừa. Trên 15 mm là giãn nặng. Cách phân loại này được dùng trong tài liệu của SMFM, FMF và các tài liệu thực hành về siêu âm thần kinh thai.
Một điểm rất quan trọng là phép đo phải đúng kỹ thuật. Não thất phải được đo tại tâm nhĩ, trên mặt cắt xuyên não thất chuẩn, theo mép trong đến mép trong và vuông góc với trục não thất. Chỉ cần đặt thước lệch vị trí, kết quả có thể khác đi đáng kể. Vì vậy, trước khi lo về tiên lượng, phải chắc rằng con số đo được là đáng tin cậy.
Giãn não thất nhẹ có nguy hiểm không?
Câu trả lời ngắn gọn là không phải lúc nào cũng nguy hiểm. Nhiều trường hợp giãn não thất nhẹ đơn độc có kết cục tốt. Nếu não thất đo 10–12 mm, không có dị tật kèm theo, không có bất thường nhiễm sắc thể, không có nhiễm trùng bào thai và không tiến triển nặng thêm, khả năng trẻ phát triển bình thường là rất cao. SMFM cho biết với giãn não thất nhẹ đơn độc 10–12 mm, khả năng sống và phát triển thần kinh bình thường là trên 90%.
Tuy nhiên, chữ nhẹ không có nghĩa là được phép chủ quan. Giãn não thất nhẹ có thể chỉ là dấu hiệu đầu tiên của một vấn đề khác. Nó có thể đi kèm bất thường cấu trúc não, bất thường nhiễm sắc thể, nhiễm trùng bào thai hoặc một hội chứng di truyền. Chính vì vậy, điều quyết định nguy cơ không chỉ là số mm, mà là toàn bộ bức tranh của thai kỳ.
Nói đơn giản, giãn não thất nhẹ đơn độc thường có tiên lượng tốt. Giãn não thất nhẹ nhưng có thêm dấu hiệu bất thường thì cách nhìn sẽ khác hẳn.
Vì sao thai nhi có thể bị giãn não thất nhẹ?
Có ba nhóm nguyên nhân chính cần nghĩ đến. Nhóm thứ nhất là biến thể phát triển. Một số thai có não thất hơi rộng hơn trung bình, nhưng vẫn phát triển bình thường sau sinh. Đây là lý do vì sao không ít ca giãn 10–12 mm cuối cùng không để lại hậu quả rõ rệt.
Nhóm thứ hai là bất thường cấu trúc hoặc bệnh lý của hệ thần kinh trung ương. Ví dụ có thể gặp bất sản thể chai, hẹp cống não, dị tật hố sau, tổn thương do xuất huyết hoặc bất thường phát triển vỏ não. Khi đó, giãn não thất chỉ là phần nổi lên trên siêu âm, còn nguyên nhân nằm sâu hơn ở cấu trúc não.
Nhóm thứ ba là nguyên nhân ngoài cấu trúc, như bất thường nhiễm sắc thể, vi mất đoạn, hoặc nhiễm trùng bào thai, đặc biệt là CMV và toxoplasma. Đây là lý do mọi trường hợp giãn não thất phát hiện trước sinh đều không nên chỉ dừng ở việc ghi nhận con số.
Những yếu tố nào làm tăng nguy cơ tiên lượng xấu?
Không phải mọi ca giãn não thất nhẹ đều giống nhau. Có một số yếu tố khiến bác sĩ phải thận trọng hơn.
Yếu tố đầu tiên là mức độ giãn. Não thất càng rộng, nguy cơ bất thường kèm theo và nguy cơ ảnh hưởng phát triển thần kinh càng tăng. Đây là lý do giãn 13–15 mm được tư vấn khác với 10–12 mm, dù cùng nằm trong nhóm chưa phải nặng.
Yếu tố thứ hai là có hay không bất thường đi kèm. Nếu siêu âm thấy thêm dấu hiệu ở não, cột sống hoặc các cơ quan khác, tiên lượng sẽ phụ thuộc nhiều vào bất thường đó. Trong thực hành, nhiều trường hợp ban đầu tưởng là giãn não thất nhẹ đơn độc, nhưng sau siêu âm thần kinh thai chi tiết lại phát hiện thêm dấu hiệu liên quan.
Yếu tố thứ ba là diễn tiến theo thời gian. Nếu não thất ổn định hoặc giảm ở các lần siêu âm sau, tiên lượng thường thuận lợi hơn. Nếu não thất tăng dần, nguy cơ bệnh lý nền sẽ cao hơn và cần đánh giá sâu hơn. SMFM khuyến nghị siêu âm theo dõi để xem có tiến triển hay không. FMF cũng khuyến nghị theo dõi định kỳ để đánh giá diễn biến.
Khi phát hiện giãn não thất nhẹ, thai phụ cần làm gì tiếp theo?
Bước đầu là siêu âm hình thái chi tiết hoặc siêu âm thần kinh thai chuyên sâu. Mục tiêu là đo lại cho đúng và tìm bất thường kèm theo. Cần khảo sát kỹ não, cột sống và các cơ quan khác. Đây là nền tảng để tư vấn và lập kế hoạch tiếp theo.
Bước kế tiếp thường là tư vấn chọc ối làm xét nghiệm di truyền. Hai xét nghiệm thường được nhắc tới là karyotype và microarray. Kết quả sàng lọc nguy cơ thấp trước đó chưa loại trừ hết bất thường. Vì vậy, xét nghiệm chẩn đoán vẫn thường được khuyến nghị.
Song song, cần tìm nguyên nhân nhiễm trùng bào thai. Hai tác nhân cần nghĩ nhiều là CMV và toxoplasma. Trong một số trường hợp, bác sĩ sẽ cân nhắc MRI thai nhi. MRI không thay thế siêu âm trong chẩn đoán ban đầu. MRI hữu ích khi cần nhìn rõ hơn vỏ não, thể chai hoặc tổn thương chưa chắc chắn. MRI có giá trị nhất khi sau siêu âm chi tiết vẫn còn câu hỏi lâm sàng.
Giãn não thất nhẹ có tự hết không?
Có thể. Một số thai có não thất giãn nhẹ ở lần siêu âm giữa thai kỳ nhưng ổn định hoặc trở về gần bình thường ở những lần theo dõi sau. Điều này giải thích vì sao không nên kết luận quá sớm chỉ từ một lần đo. Điều quan trọng là theo dõi đúng thời điểm và cùng một cách đo chuẩn.
Dù vậy, việc não thất giảm hoặc trở về dưới ngưỡng không có nghĩa là được bỏ qua toàn bộ đánh giá trước đó. Nếu đã có nghi ngờ bất thường di truyền, nhiễm trùng hoặc cấu trúc não, các bước kiểm tra vẫn phải hoàn tất theo chỉ định.
Giãn não thất nhẹ có ảnh hưởng đến cách sinh không?
Trong đa số trường hợp, giãn não thất nhẹ không làm thay đổi chỉ định sản khoa. Thời điểm sinh và phương thức sinh chủ yếu vẫn dựa trên chỉ định sản khoa thông thường. Điều này có nghĩa là nếu không có lý do sản khoa khác, thai phụ không cần mổ chỉ vì giãn não thất nhẹ. SMFM và FMF đều nêu theo hướng này.
Chỉ những trường hợp giãn nặng, đầu thai rất to hoặc có vấn đề đặc biệt khác mới cần cân nhắc riêng về cách sinh.
Thai phụ nên hiểu kết quả siêu âm như thế nào để tránh hoang mang?
Khi cầm phiếu siêu âm có ghi 10 mm, 10,5 mm hay 11 mm, điều đầu tiên không phải là tìm ngay một kết luận xấu nhất. Điều cần làm là xác nhận xem phép đo có đúng chuẩn không. Sau đó mới đặt câu hỏi có bất thường nào đi kèm không, có cần xét nghiệm gì thêm không và khi nào phải siêu âm lại.
Một kết quả giãn não thất nhẹ không nên được đọc tách rời khỏi toàn bộ bối cảnh. Tuổi thai, chất lượng hình ảnh, người đo, diễn tiến theo thời gian và kết quả đánh giá di truyền đều ảnh hưởng đến cách tư vấn. Chính vì vậy, cùng là 11 mm nhưng hai thai kỳ khác nhau có thể được khuyến nghị theo dõi rất khác nhau.
Khi nào nên đi khám lại ở cơ sở chuyên sâu?
Nên khám lại sớm nếu phiếu siêu âm ghi giãn não thất từ 10 mm trở lên. Cũng nên khám lại nếu kết quả nằm sát ngưỡng, ví dụ 9,8 đến 10 mm, hoặc nếu báo cáo mô tả chưa rõ cách đo. Những trường hợp có thêm dấu hiệu ở não, cột sống, tim hoặc chậm tăng trưởng càng cần được đánh giá kỹ hơn.
Trong thực hành, giá trị lớn nhất của lần khám lại không chỉ là đo lại một con số. Giá trị lớn hơn là xác định đây có thực sự là giãn não thất nhẹ đơn độc hay không. Nếu thai phụ đang cầm kết quả nghi ngờ, việc mang toàn bộ hồ sơ siêu âm và xét nghiệm trước đó đến cơ sở có kinh nghiệm về siêu âm thần kinh thai, như phòng khám Dr Tú Y học bào thai, là một bước hợp lý để đọc lại kết quả và xây dựng kế hoạch theo dõi phù hợp.
Kết luận
Giãn não thất nhẹ có nguy hiểm không là câu hỏi rất thường gặp. Câu trả lời đúng là còn tùy từng trường hợp. Nếu giãn nhẹ thực sự đơn độc, tiên lượng thường thuận lợi. Điều kiện là phải đo đúng chuẩn và không tiến triển. Nếu có bất thường kèm theo, ý nghĩa sẽ khác đi. Nguy cơ cũng tăng nếu não thất giãn thêm theo thời gian. Một số trường hợp liên quan bất thường di truyền. Một số trường hợp liên quan nhiễm trùng bào thai. Cũng có trường hợp đi kèm bất thường cấu trúc não.
Vì vậy, không nên chỉ nhìn vào một con số. Điều quan trọng hơn là đánh giá toàn diện và có hệ thống. Thai phụ cần được theo dõi lại đúng thời điểm. Cũng cần được tư vấn đúng chuyên khoa. Khi kết quả từ 10 mm trở lên, nên khám lại. Nếu số đo sát ngưỡng mà chưa rõ, cũng nên kiểm tra lại. Mục tiêu là xác nhận phép đo, tìm nguyên nhân và lập kế hoạch theo dõi phù hợp.
Tìm hiểu thêm tại đây
