Khi phiếu siêu âm ghi giãn não thất, nhiều thai phụ rất lo vì không biết con đang gặp vấn đề gì. Thực tế, không phải mọi trường hợp giãn não thất đều nặng. Điều quan trọng là phải hiểu đo ở đâu, bao nhiêu mm thì bất thường, có đi kèm dị tật khác hay không, và thai cần được đánh giá tiếp như thế nào.
Giãn não thất là gì?
Giãn não thất là tình trạng não thất của thai nhi rộng hơn mức bình thường. Trong siêu âm thai, bác sĩ thường đánh giá não thất bên, đặc biệt là vùng tâm nhĩ của não thất bên. Đây là vị trí chuẩn để đo. Nếu đường kính vùng này từ 10 mm trở lên, thai được chẩn đoán là có giãn não thất.
Cần phân biệt giãn não thất với tràn dịch não. Giãn não thất là mô tả hình ảnh học. Tràn dịch não thường gợi ý tình trạng giãn do tăng áp lực dịch não tủy hoặc tắc nghẽn đường lưu thông dịch. Tuy vậy, nhiều nhóm chuyên ngành vẫn gọi là giãn não thất khi mức giãn còn nhẹ hoặc vừa.
Giãn não thất là một phát hiện không hiếm trong siêu âm hình thái thai nhi. Nó có thể là biến thể nhẹ, cũng có thể là dấu hiệu đầu tiên của một bất thường quan trọng hơn ở não, nhiễm trùng bào thai, rối loạn di truyền hoặc bất thường nhiễm sắc thể.
Bao nhiêu mm mới được coi là bất thường?
Mốc quan trọng nhất là 10 mm. Dưới ngưỡng này, đường kính tâm nhĩ não thất bên thường được xem là trong giới hạn bình thường suốt thai kỳ. Từ 10 mm trở lên, thai được coi là có giãn não thất.
Từ 10 đến 12 mm là giãn não thất nhẹ. Từ 13 đến 15 mm là giãn não thất mức độ vừa. Trên 15 mm là giãn não thất nặng, và nhiều trường hợp ở nhóm này gợi ý tràn dịch não.
Đây là điểm cha mẹ cần nhớ. 10 mm không phải là một con số rất lớn, nhưng lại là ngưỡng chẩn đoán. Vì vậy, kết quả 10,1 mm và 9,8 mm có thể dẫn đến cách tiếp cận rất khác nhau. Chính vì thế, kỹ thuật đo phải thật chuẩn. Chỉ một sai lệch nhỏ về mặt cắt hoặc vị trí đặt thước cũng có thể làm thay đổi kết luận.
Đo ở đâu mới đúng khi nói đến giãn não thất?
Vị trí chuẩn là tâm nhĩ của não thất bên. Đây là nơi thân não thất, sừng chẩm và sừng thái dương gặp nhau. Bác sĩ đo trên mặt cắt ngang chuẩn của đầu thai, ở mặt phẳng xuyên não thất. Thước phải đặt từ mép trong đến mép trong của thành não thất, vuông góc với trục dài của não thất.
Nếu đo quá ra sau, đo ở đoạn hẹp hơn, đo theo kiểu ngoài đến ngoài, hoặc mặt cắt đầu không chuẩn, kết quả có thể sai. Đó là lý do cùng một thai nhưng hai nơi có thể cho số đo khác nhau, nhất là khi kết quả nằm sát ngưỡng 10 mm.
Nói cách khác, đọc một con số thôi là chưa đủ. Cần biết con số đó được đo đúng kỹ thuật hay chưa. Phần này rất quan trọng vì nó quyết định thai có bất thường hay không.
Vì sao thai có thể bị giãn não thất?
Một số trường hợp là biến thể phát triển. Điều này hay gặp ở nhóm giãn nhẹ, đơn độc. Nghĩa là não thất hơi rộng nhưng không thấy thêm bất thường nào khác, và sau sinh trẻ vẫn phát triển bình thường.
Tuy nhiên, giãn não thất cũng có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân bệnh lý. Nhóm thường gặp gồm bất thường nhiễm sắc thể, nhất là trisomy 21; nhiễm trùng bào thai như CMV hoặc toxoplasma; xuất huyết nội sọ; hẹp cống não; bất sản thể chai; dị tật Dandy-Walker; bất thường vỏ não; hoặc dị tật ống thần kinh.
Về cơ chế, não thất có thể giãn vì dịch não tủy lưu thông kém, vì mô não bị mất, vì cấu trúc não phát triển bất thường, hoặc vì có tổn thương làm biến dạng hệ não thất. Vì vậy, giãn não thất không phải là một bệnh duy nhất. Nó là một dấu hiệu. Muốn hiểu ý nghĩa của dấu hiệu đó, phải tìm nguyên nhân phía sau.
Giãn não thất nhẹ có phải lúc nào cũng nguy hiểm không?
Không hẳn. Nhiều trường hợp giãn não thất nhẹ, đơn độc có tiên lượng tốt. Với mức 10 đến 12 mm, sau đánh giá đầy đủ, đa số trẻ phát triển bình thường. Với mức 13 đến 15 mm, tiên lượng vẫn có thể thuận lợi.
Tuy nhiên, nguy cơ chậm phát triển thần kinh cao hơn nhóm nhẹ. Điểm quan trọng nhất là chữ đơn độc. Nếu chỉ giãn nhẹ, còn các cấu trúc khác đều bình thường, nguy cơ xấu thấp hơn nhiều. Nhưng nếu có thêm bất thường ở não hoặc cơ quan khác, ý nghĩa lâm sàng sẽ thay đổi rõ.
Vì vậy, cha mẹ không nên chỉ nhìn vào số mm trên phiếu siêu âm. Cần hỏi thêm ba vấn đề quan trọng. Thứ nhất, giãn ở một bên hay hai bên. Thứ hai, có bất thường kèm theo hay không. Thứ ba, bác sĩ có đề nghị siêu âm chuyên sâu, chọc ối hoặc xét nghiệm nguyên nhân tiếp theo không.
Khi phát hiện giãn não thất, thai cần được đánh giá gì thêm?
Bước đầu là siêu âm hình thái chi tiết hoặc siêu âm thần kinh thai nhi chuyên sâu. Mục tiêu là đo lại cho đúng và tìm bất thường đi kèm. Cần đánh giá não, cột sống và các cơ quan khác. Nhiều ca tưởng đơn độc nhưng sau đó phát hiện thêm dấu hiệu liên quan.
Bước tiếp theo thường là tư vấn chọc ối làm xét nghiệm di truyền, nhất là microarray. Nên cân nhắc chọc ối khi phát hiện giãn não thất. Lý do là xét nghiệm sàng lọc không phát hiện hết mọi bất thường.
Song song, cần tìm nguyên nhân nhiễm trùng, nhất là CMV và toxoplasma. Đây là hai tác nhân thường gặp trong nhóm này. Đôi khi giãn não thất là dấu hiệu đầu tiên trên siêu âm.
Trong một số trường hợp, bác sĩ sẽ cân nhắc MRI thai nhi. MRI không thay thế siêu âm. MRI giúp nhìn rõ hơn thể chai, vỏ não và các tổn thương khó đánh giá.
Có cần siêu âm lại không, và siêu âm lại khi nào?
Có. Theo dõi diễn tiến là phần rất quan trọng. Một số trường hợp giãn nhẹ có thể ổn định hoặc giảm dần. Một số trường hợp lại tiến triển tăng lên theo thời gian. Diễn tiến này có giá trị tiên lượng.
Thực hành thường là siêu âm kiểm tra lại khoảng 28 đến 34 tuần, để xem não thất giữ nguyên, giảm hay tăng. Nếu não thất tăng dần, nguy cơ bất lợi cao hơn và thai có thể cần được tư vấn thêm với chuyên gia thần kinh nhi hoặc ngoại thần kinh sau sinh.
Không nên kết luận nặng nhẹ chỉ dựa vào một lần đo duy nhất, nhất là khi số đo nằm sát mốc 10 mm. Với những trường hợp như vậy, việc đo lại ở cơ sở có kinh nghiệm về siêu âm thần kinh thai nhi giúp tránh kết luận vội và tránh bỏ sót bất thường quan trọng.
Giãn não thất có làm thay đổi cách sinh không?
Đa số trường hợp không. Thời điểm sinh và cách sinh chủ yếu vẫn dựa vào chỉ định sản khoa thông thường. Giãn não thất tự nó không phải là lý do để cho sinh non chủ động. Nếu chu vi đầu thai bình thường, thai vẫn có thể sinh đường âm đạo nếu không có chống chỉ định sản khoa khác.
Chỉ một số ít trường hợp rất nặng, kèm đầu to rõ, mới đặt ra vấn đề lựa chọn cách sinh riêng. Nhưng đây không phải là tình huống thường gặp ở nhóm giãn nhẹ hoặc vừa.
Khi nào thai phụ nên đi khám lại sớm?
Nếu phiếu siêu âm ghi não thất bên từ 10 mm trở lên, nên khám lại sớm tại cơ sở có kinh nghiệm về siêu âm thần kinh thai nhi. Nếu kết quả nằm sát ngưỡng 10 mm, cũng nên kiểm tra lại thay vì tự yên tâm hoặc tự hoảng sợ. Nếu giãn não thất đi kèm thêm dấu hiệu khác như bất thường thể chai, tiểu não, đầu thai to nhanh, thai chậm tăng trưởng hoặc nghi ngờ nhiễm trùng, việc đánh giá chuyên sâu càng cần làm sớm.
Tại phòng khám Dr Tú Y học bào thai, hướng tiếp cận hợp lý là đọc lại toàn bộ hồ sơ cũ, đo lại đúng mặt cắt chuẩn, đánh giá kỹ hệ thần kinh trung ương, sau đó mới bàn tiếp xem thai cần theo dõi, chọc ối hay chụp MRI. Trình tự này giúp giảm sai số và giúp gia đình hiểu rõ mình đang đứng ở đâu.
Kết luận
Giãn não thất là dấu hiệu siêu âm cần được hiểu đúng. Mốc 10 mm là ngưỡng chẩn đoán bất thường. Từ 10 đến 12 mm là nhẹ. Từ 13 đến 15 mm là vừa. Trên 15 mm là nặng. Điều quyết định vẫn là đo có đúng không, có bất thường kèm theo không, nguyên nhân là gì và não thất thay đổi ra sao khi theo dõi. Với giãn não thất nhẹ đơn độc, nhiều thai có tiên lượng tốt. Với nhóm nặng hơn hoặc có tổn thương kèm theo, thai cần đánh giá sâu hơn để tư vấn sát thực tế. Khi cầm một phiếu siêu âm có ghi giãn não thất, điều đúng nhất không phải là hoảng sợ, mà là kiểm tra lại cho thật chuẩn và đi theo từng bước một cách có hệ thống.
Tìm hiểu thêm tại đây
