Nhiều mẹ bầu thấy phiếu khám ghi có glucose trong nước tiểu rồi lo mình bị đái tháo đường thai kỳ. Một số mẹ còn muốn dùng que thử nước tiểu chẩn đoán tại nhà cho nhanh. Thực tế, que thử nước tiểu không đủ chính xác để chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ. Kết quả này chỉ là dấu hiệu gợi ý cần kiểm tra thêm trong một số tình huống. Chẩn đoán đúng vẫn phải dựa vào xét nghiệm máu, thường là nghiệm pháp dung nạp glucose. Bài viết dưới đây của Dr Tú Y học bào thai giúp mẹ hiểu rõ ý nghĩa của đường trong nước tiểu và khi nào cần đi khám.
Đái tháo đường thai kỳ là gì?
Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng tăng đường huyết được phát hiện trong thai kỳ. Bệnh thường xuất hiện ở nửa sau thai kỳ. Nhiều mẹ trước đó chưa từng được chẩn đoán đái tháo đường.
Khi mang thai, nhau thai tiết ra nhiều hormone. Một số hormone làm insulin hoạt động kém hiệu quả hơn. Hiện tượng này gọi là kháng insulin.
Insulin giúp đưa glucose từ máu vào tế bào. Khi insulin hoạt động kém, glucose dễ tăng trong máu. Nếu tuyến tụy không tiết đủ insulin để bù, mẹ có thể bị đái tháo đường thai kỳ.
Williams Obstetrics định nghĩa đái tháo đường thai kỳ là tình trạng không dung nạp carbohydrate với nhiều mức độ, khởi phát hoặc được phát hiện lần đầu trong thai kỳ. Định nghĩa này cũng nhấn mạnh cần tầm soát và chẩn đoán bằng xét nghiệm glucose máu phù hợp.
Que thử nước tiểu kiểm tra điều gì?
Que thử nước tiểu là xét nghiệm nhanh. Nó có thể phát hiện một số thành phần trong nước tiểu. Ví dụ glucose, protein, ketone, bạch cầu hoặc nitrite.
Trong thai kỳ, que thử nước tiểu thường được dùng như một phần của khám thai định kỳ. Bác sĩ có thể dùng nó để gợi ý nhiễm trùng tiết niệu, protein niệu hoặc đường niệu.
Tuy nhiên, que thử nước tiểu không đo trực tiếp đường huyết trong máu. Nó chỉ cho biết trong mẫu nước tiểu có glucose hay không. Vì vậy, kết quả này không thay thế được xét nghiệm máu.
Nói dễ hiểu, đường huyết là glucose trong máu. Đường niệu là glucose bị thải ra nước tiểu. Hai thông tin này liên quan với nhau nhưng không giống nhau.
Có thể dùng que thử nước tiểu chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ không?
Không. Không nên dùng que thử nước tiểu chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ. Que thử nước tiểu không đủ độ nhạy và độ chính xác để kết luận bệnh.
Một nghiên cứu trên PubMed ghi nhận glycosuria, tức đường trong nước tiểu, chỉ có độ nhạy 27% và giá trị dự đoán dương tính 7,1% trong sàng lọc đái tháo đường thai kỳ. Điều đó có nghĩa là nhiều mẹ mắc bệnh vẫn có thể không có đường trong nước tiểu.
Một nghiên cứu khác kết luận que thử glucose nước tiểu không hữu ích để phát hiện đái tháo đường thai kỳ do độ nhạy và giá trị dự đoán âm tính thấp.
Vì vậy, nếu que thử âm tính, mẹ vẫn có thể bị đái tháo đường thai kỳ. Nếu que thử dương tính, mẹ cũng chưa chắc đã mắc bệnh.
Vì sao khi mang thai lại có đường trong nước tiểu?
Khi mang thai, thận thay đổi hoạt động. Lưu lượng máu qua thận tăng. Ngưỡng thận đối với glucose cũng có thể thay đổi.
Điều này làm một lượng glucose nhỏ có thể xuất hiện trong nước tiểu. Hiện tượng này có thể gặp ở thai phụ không mắc đái tháo đường thai kỳ. Vì vậy, một lần có glucose niệu không đủ để chẩn đoán bệnh.
Đường trong nước tiểu cũng có thể xuất hiện sau bữa ăn nhiều tinh bột hoặc nhiều đồ ngọt. Thời điểm lấy mẫu nước tiểu cũng ảnh hưởng kết quả. Mẫu sau ăn khác mẫu buổi sáng.
Một số yếu tố khác cũng làm kết quả que thử thay đổi. Ví dụ độ cô đặc của nước tiểu, kỹ thuật đọc que, thời gian đọc kết quả và một số thuốc hoặc chất bổ sung.
Vì sao que thử nước tiểu dễ bỏ sót bệnh?
Que thử nước tiểu chỉ dương tính khi glucose đã bị thải ra nước tiểu. Nhưng không phải cứ đường huyết tăng là nước tiểu có glucose. Mỗi người có ngưỡng thận khác nhau.
Có mẹ đường huyết sau ăn tăng cao nhưng chưa vượt ngưỡng thải glucose qua thận. Khi đó que thử có thể âm tính. Nếu chỉ dựa vào que thử, bệnh có thể bị bỏ sót.
Ngược lại, có mẹ chỉ có glucose niệu sinh lý trong thai kỳ. Đường huyết thực sự vẫn bình thường. Nếu chỉ nhìn que thử dương tính, mẹ có thể lo lắng không cần thiết. Đây là lý do xét nghiệm máu mới có giá trị quyết định. Bác sĩ cần biết đường huyết lúc đói và sau uống glucose chuẩn.
Khi nào đường trong nước tiểu là dấu hiệu cần chú ý?
Đường trong nước tiểu không dùng để chẩn đoán, nhưng có thể là dấu hiệu cần kiểm tra thêm. NICE khuyến nghị cân nhắc xét nghiệm thêm để loại trừ đái tháo đường thai kỳ nếu que thử nước tiểu có glycosuria 2+ hoặc cao hơn một lần, hoặc glycosuria 1+ từ hai lần trở lên trong khám thai thường quy.
Điều này có nghĩa là que thử nước tiểu có vai trò cảnh báo. Nó giúp bác sĩ quyết định mẹ có cần xét nghiệm máu sớm hơn hay không. Mẹ cũng cần chú ý nếu có triệu chứng đi kèm. Ví dụ khát nhiều, tiểu nhiều bất thường, mệt lả, nhìn mờ hoặc sụt cân không rõ lý do. Dù các triệu chứng này không đặc hiệu, mẹ vẫn nên đi khám.
Nếu mẹ có yếu tố nguy cơ, kết quả đường niệu càng cần được đánh giá kỹ hơn. Yếu tố nguy cơ gồm thừa cân, từng bị đái tháo đường thai kỳ, từng sinh con to hoặc gia đình có người mắc đái tháo đường.
Xét nghiệm nào mới dùng để chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ?
Chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ cần dựa vào xét nghiệm máu. Tùy hệ thống y tế, bác sĩ có thể dùng phương pháp hai bước hoặc phương pháp một bước.
Theo cách hai bước mà ACOG thường ủng hộ, mẹ làm xét nghiệm sàng lọc 50g glucose. Nếu kết quả dương tính, mẹ làm tiếp nghiệm pháp dung nạp glucose 100g trong 3 giờ. Chẩn đoán thường dựa trên từ 2 giá trị bất thường trở lên.
Williams Obstetrics ghi nhận ACOG tiếp tục khuyến cáo cách tiếp cận hai bước để sàng lọc và chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ. Tài liệu cũng trình bày các mốc 100g OGTT theo Carpenter-Coustan và NDDG.
Một số hệ thống dùng nghiệm pháp dung nạp glucose 75g trong 2 giờ. Williams Obstetrics trình bày mốc 75g theo IADPSG gồm lúc đói 92 mg/dL, sau 1 giờ 180 mg/dL và sau 2 giờ 153 mg/dL. Chỉ cần một mốc đạt hoặc vượt ngưỡng là đủ chẩn đoán theo tiêu chuẩn này.
Mẹ bầu nên xét nghiệm đái tháo đường thai kỳ khi nào?
Mốc thường gặp là tuần 24–28. Đây là giai đoạn kháng insulin thai kỳ tăng rõ. Vì vậy, bệnh dễ bộc lộ hơn.
Mayo Clinic Guide to a Healthy Pregnancy ghi nhận xét nghiệm glucose thường được thực hiện ở tuần 24–28. Nếu kết quả bất thường, mẹ có thể cần làm xét nghiệm dung nạp glucose tiếp theo.
Nếu mẹ có yếu tố nguy cơ cao, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm sớm hơn. Ví dụ từng bị đái tháo đường thai kỳ, từng sinh con to, thừa cân, béo phì hoặc có người thân mắc đái tháo đường.
Nếu xét nghiệm sớm bình thường, mẹ vẫn có thể cần kiểm tra lại ở tuần 24–28. Lý do là kháng insulin tăng dần theo tuổi thai.
Nếu que thử nước tiểu có glucose, mẹ cần làm gì?
Việc đầu tiên là không hoảng sợ. Một kết quả glucose niệu dương tính không có nghĩa mẹ chắc chắn mắc đái tháo đường thai kỳ. Mẹ cần được đánh giá bằng xét nghiệm máu.
Việc thứ hai là xem mức glucose niệu. Nếu ghi 2+ hoặc cao hơn một lần, hoặc 1+ lặp lại từ hai lần, mẹ nên hỏi bác sĩ về việc làm nghiệm pháp glucose. Đây là cách tiếp cận phù hợp theo khuyến nghị của NICE.
Việc thứ ba là rà soát yếu tố nguy cơ. Mẹ có từng mắc đái tháo đường thai kỳ không. Mẹ có từng sinh con to không. Gia đình có người mắc đái tháo đường không. Tuổi thai hiện tại là bao nhiêu.
Việc thứ tư là mang theo phiếu siêu âm gần nhất. Nếu thai to, đa ối hoặc chu vi bụng thai lớn nhanh, bác sĩ sẽ đánh giá đường huyết kỹ hơn.
Đường trong nước tiểu có liên quan đến ăn ngọt không?
Có thể liên quan, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Sau bữa ăn nhiều đường hoặc nhiều tinh bột hấp thu nhanh, đường huyết có thể tăng. Khi vượt ngưỡng thận, glucose có thể xuất hiện trong nước tiểu.
Tuy nhiên, ăn ngọt không phải nguyên nhân duy nhất của đái tháo đường thai kỳ. Cơ chế chính là kháng insulin trong thai kỳ. Một mẹ ăn không nhiều đồ ngọt vẫn có thể mắc bệnh nếu cơ thể không bù đủ insulin.
Ngược lại, một lần ăn ngọt trước khi lấy mẫu nước tiểu có thể làm kết quả dương tính thoáng qua. Vì vậy, que thử nước tiểu không đủ ổn định để dùng chẩn đoán.
Mẹ cần phân biệt hai việc. Hạn chế đường giúp kiểm soát đường huyết. Nhưng chẩn đoán bệnh phải dựa vào xét nghiệm máu.
Tại sao không nên tự chẩn đoán bằng que thử nước tiểu?
Tự chẩn đoán dễ gây hai sai lầm. Sai lầm thứ nhất là âm tính giả. Mẹ nghĩ mình an toàn nên bỏ qua nghiệm pháp glucose, trong khi vẫn có thể mắc bệnh.
Sai lầm thứ hai là dương tính giả. Mẹ thấy que thử có đường rồi ăn kiêng quá mức. Điều này có thể làm mẹ mệt và không đủ dinh dưỡng cho thai.
Đái tháo đường thai kỳ cần được đánh giá bằng quy trình chuẩn. Kết quả cần bác sĩ diễn giải theo tuổi thai, yếu tố nguy cơ, loại xét nghiệm và tình trạng thai.
Que thử nước tiểu có thể là tín hiệu cảnh báo. Nhưng nó không phải công cụ chẩn đoán.
Khi nào mẹ nên đi khám sớm?
Mẹ nên đi khám nếu nước tiểu có glucose 2+ trở lên một lần. Mẹ cũng nên đi khám nếu glucose 1+ xuất hiện từ hai lần trở lên. Đây là tình huống cần cân nhắc xét nghiệm thêm theo NICE.
Mẹ nên đi khám nếu đang ở tuần 24–28 mà chưa làm xét nghiệm đái tháo đường thai kỳ. Đây là mốc tầm soát quan trọng.
Mẹ cũng cần khám nếu có thai to, đa ối, tăng cân nhanh bất thường hoặc có tiền sử đái tháo đường thai kỳ. Các yếu tố này làm bác sĩ cần đánh giá đường huyết kỹ hơn.
Tại phòng khám Dr Tú y học bào thai, mẹ bầu có thể mang kết quả nước tiểu, xét nghiệm máu và phiếu siêu âm đến để được tư vấn thời điểm làm nghiệm pháp glucose và đánh giá tăng trưởng thai.
Kết luận và khuyến nghị đi khám khi cần
Không thể dùng que thử nước tiểu chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ. Que thử nước tiểu chỉ cho biết có glucose trong mẫu nước tiểu hay không. Nó không đo trực tiếp đường huyết và dễ bỏ sót bệnh.
Nếu có glucose niệu lặp lại hoặc mức cao, mẹ nên làm xét nghiệm máu để loại trừ đái tháo đường thai kỳ. Xét nghiệm chuẩn thường là nghiệm pháp dung nạp glucose ở mốc phù hợp.
Mẹ bầu nên đi khám nếu que thử nước tiểu có glucose nhiều lần, nếu đang ở tuần 24–28, hoặc nếu siêu âm ghi thai to, đa ối. Chẩn đoán đúng bằng xét nghiệm máu giúp mẹ tránh hoang mang và bảo vệ thai kỳ an toàn hơn.
Với hơn 20 năm làm việc trong lĩnh vực sản phụ khoa và y học bào thai. Điều quan trọng nhất mà Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn theo đuổi là giúp thai phụ hiểu đúng bản chất sàng lọc, bám sát mốc thời gian của thai kỳ, và đi từng bước chắc chắn.
Các mẹ tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
FAQ: Có thể dùng que thử nước tiểu để chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ không?
Thông thường thai phụ được sàng lọc bằng nghiệm pháp dung nạp glucose 75g ở 24–28 tuần nếu chưa phát hiện đái tháo đường trước đó. Thai phụ có yếu tố nguy cơ hoặc tiền sử GDM có thể cần HbA1c quý I và/hoặc POGTT sớm theo hướng dẫn chuyên môn.
