Tầng sinh môn là gì và nằm ở đâu

Tầng sinh môn là vùng da, mô mềm và cơ nằm giữa lỗ âm đạo và hậu môn ở phụ nữ. Đây là phần nông nhất của sàn chậu. Khi sinh thường, vùng này giãn mỏng ra để đầu em bé đi qua, nên có thể bị rách tự nhiên hoặc được bác sĩ rạch tầng sinh môn trong một số trường hợp cần thiết.

Hiểu tầng sinh môn nằm ở đâu và hoạt động thế nào giúp mẹ bầu bớt lo lắng trước cuộc sinh. Mẹ cũng sẽ biết mình có thể làm gì để bảo vệ vùng này, và nhận ra sớm những dấu hiệu cần đi khám sau sinh.

Tầng sinh môn nằm ở đâu trên cơ thể phụ nữ

Trong sách giải phẫu, tầng sinh môn là cả vùng hình thoi ở đáy chậu, giới hạn phía trước bởi xương mu, hai bên bởi hai ụ ngồi và phía sau bởi xương cụt. Vùng này được chia thành hai tam giác. Tam giác niệu dục ở phía trước chứa niệu đạo và âm đạo, còn tam giác hậu môn ở phía sau chứa ống hậu môn.

Trong sản khoa và khi trò chuyện với mẹ bầu, bác sĩ thường dùng từ tầng sinh môn theo nghĩa hẹp hơn. Đó là đoạn da và cơ nằm giữa mép sau của âm đạo và hậu môn. Đây cũng là vùng chịu lực căng nhiều nhất khi em bé chào đời.

Ở trung tâm vùng này có một khối mô chắc gọi là thể đáy chậu. Nhiều cơ của sàn chậu cùng bám vào đây, giống như một nút buộc giữ các lớp cơ lại với nhau. Ở nam giới cũng có tầng sinh môn, nằm giữa bìu và hậu môn, nhưng không chịu sức kéo giãn như ở phụ nữ khi sinh con.

Tầng sinh môn gồm những gì và có vai trò gì

Đi từ ngoài vào trong, tầng sinh môn gồm da, một lớp mô mỡ mỏng và các cơ nông của đáy chậu. Hai nhóm cơ quan trọng với cuộc sinh là cơ hành xốp ôm quanh lỗ âm đạo và cơ ngang đáy chậu nông chạy ngang qua thể đáy chậu. Ngay phía sau là cơ thắt ngoài hậu môn, vòng cơ giúp mẹ chủ động nín hơi và nín phân.

Cùng với cơ nâng hậu môn nằm sâu hơn, các cơ này tạo thành sàn chậu nâng đỡ bàng quang, tử cung và trực tràng. Nhờ đó, tầng sinh môn góp phần kiểm soát việc đi tiểu, đi đại tiện và có vai trò trong đời sống tình dục.

Vì cơ thắt hậu môn nằm rất gần tầng sinh môn, một vết rách sâu khi sinh có thể lan tới vòng cơ này. Đó là lý do bác sĩ luôn kiểm tra kỹ vùng giữa âm đạo và hậu môn sau mỗi ca sinh thường.

Em bé ra đời qua đâu và tầng sinh môn thay đổi thế nào khi sinh thường

Khi sinh thường, em bé đi qua cổ tử cung đã mở hết rồi ra ngoài qua âm đạo. Em bé không đi qua niệu đạo, nơi nước tiểu thoát ra, cũng không đi qua hậu môn. Âm đạo và tầng sinh môn có khả năng giãn rất lớn nhờ tác động của nội tiết thai kỳ.

Ở giai đoạn rặn, đầu em bé xuống thấp và đẩy căng tầng sinh môn. Vùng da giữa âm đạo và hậu môn mỏng dần, có khi trông trắng nhạt vì căng. Khi đầu em bé sổ ra, đây là thời điểm tầng sinh môn dễ tổn thương nhất.

Mức độ giãn và nguy cơ rách phụ thuộc nhiều yếu tố. Lần sinh đầu, em bé lớn, giai đoạn rặn kéo dài hoặc đầu sổ quá nhanh đều làm tầng sinh môn khó giãn kịp. Mẹ có thể tìm hiểu trước các dấu hiệu chuyển dạ sắp sinh để chuẩn bị tâm lý và nghe hướng dẫn rặn đúng lúc.

Rách tầng sinh môn khác gì rạch tầng sinh môn

Rách tầng sinh môn là tổn thương xảy ra tự nhiên khi mô giãn không kịp theo tốc độ em bé ra đời. Tình trạng này rất thường gặp. Theo NHS và Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoàng gia Anh (RCOG), có tới 9 trong 10 người sinh con lần đầu qua đường âm đạo bị rách, trầy hoặc được rạch tầng sinh môn ở mức độ nào đó, và phần lớn là tổn thương nhẹ, lành nhanh.

Rạch tầng sinh môn, tiếng Anh là episiotomy, là đường cắt chủ động do bác sĩ hoặc nữ hộ sinh thực hiện để mở rộng lối ra cho em bé. Tổ chức Y tế Thế giới và Hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) không khuyến cáo rạch thường quy cho mọi ca sinh. Thủ thuật chỉ nên làm khi có lý do rõ ràng, ví dụ em bé cần ra nhanh vì có dấu hiệu suy thai, khi phải dùng giác hút hoặc forceps, hoặc khi nguy cơ rách sâu tới hậu môn cao.

Có hai kiểu đường rạch chính. Đường rạch giữa đi thẳng từ âm đạo xuống phía hậu môn. Đường rạch chếch giữa bên đi chéo xuống và lệch sang một bên, được nhiều hướng dẫn ưu tiên hơn vì ít lan tới cơ thắt hậu môn.

Cả vết rách lẫn vết rạch thường được gây tê và khâu bằng chỉ tự tiêu ngay sau sinh. Cách chăm sóc vết khâu, thời gian lành và những sinh hoạt nên tránh được trình bày chi tiết trong bài rạch tầng sinh môn bao lâu lành và cách chăm sóc đúng.

Rách tầng sinh môn được chia thành mấy độ

Sau khi em bé ra đời, bác sĩ sẽ kiểm tra âm đạo, tầng sinh môn và hậu môn để xác định mức độ tổn thương. Cách phân độ được dùng rộng rãi hiện nay chia rách tầng sinh môn thành bốn độ, dựa trên việc vết rách đi sâu tới lớp nào.

Rách độ 1 chỉ ảnh hưởng tới da hoặc niêm mạc âm đạo. Vết rách nhỏ, thường lành nhanh và có khi không cần khâu.

Rách độ 2 đi qua da và vào tới các cơ của tầng sinh môn nhưng chưa chạm tới cơ thắt hậu môn. Đây là loại thường gặp nhất, thường cần khâu tại phòng sinh và lành tốt trong vài tuần.

Rách độ 3 là khi vết rách đã tới cơ thắt hậu môn. Bác sĩ chia nhỏ thành độ 3a khi rách dưới một nửa bề dày cơ thắt ngoài, độ 3b khi rách quá một nửa, và độ 3c khi rách cả cơ thắt trong. Rách độ 4 là khi tổn thương đi qua cả hai lớp cơ thắt và tới niêm mạc ống hậu môn.

Rách độ 3 và độ 4 được gọi chung là tổn thương cơ thắt hậu môn do sinh. Theo RCOG, tình trạng này gặp ở khoảng 6 trong 100 ca sinh con lần đầu và dưới 2 trong 100 ca ở người đã từng sinh thường. Những vết rách này cần được khâu phục hồi trong phòng mổ dưới gây tê tủy sống hoặc ngoài màng cứng, sau đó được dùng kháng sinh, thuốc làm mềm phân và theo dõi chức năng nín hơi, nín phân trong những tháng tiếp theo.

Có thể giảm nguy cơ tổn thương tầng sinh môn khi sinh không

Không có cách nào bảo đảm chắc chắn tầng sinh môn sẽ không rách. Dù vậy, một số biện pháp đã được nghiên cứu cho thấy giúp giảm số ca phải khâu hoặc giảm mức độ rách.

Xoa bóp tầng sinh môn từ khoảng tuần thứ 35 của thai kỳ là cách mẹ có thể tự làm tại nhà. Tổng quan Cochrane năm 2013 ghi nhận xoa bóp đều đặn giúp giảm khả năng tổn thương phải khâu, rõ nhất ở người sinh con lần đầu. Mẹ nên cắt ngắn móng tay, dùng dầu bôi trơn dịu nhẹ và hỏi bác sĩ trước nếu đang có viêm nhiễm vùng kín hoặc có chỉ định hạn chế thăm khám âm đạo.

Trong lúc sinh, chườm gạc ấm lên tầng sinh môn khi đầu em bé bắt đầu căng giãn vùng này giúp giảm nguy cơ rách độ 3 và độ 4, theo tổng quan Cochrane năm 2017. Người đỡ đẻ cũng có thể dùng tay đỡ tầng sinh môn và hướng dẫn mẹ rặn nhẹ, thở ra khi đầu sổ để đầu em bé ra từ từ hơn.

Nếu mẹ từng rách độ 3 hoặc độ 4 ở lần sinh trước, hoặc đang bị viêm phụ khoa và băn khoăn có sinh thường được không, mẹ nên trao đổi với bác sĩ từ những tuần cuối thai kỳ để có kế hoạch sinh phù hợp.

Sau sinh cần để ý gì ở vùng tầng sinh môn

Đau rát, sưng nề vùng tầng sinh môn trong hai đến ba tuần đầu sau sinh là điều thường gặp, nhất là khi ngồi hoặc đi lại. Chườm lạnh bằng túi đá bọc khăn, rửa bằng nước sạch sau mỗi lần đi vệ sinh và thay băng vệ sinh thường xuyên giúp vùng này dễ chịu hơn và giảm nguy cơ nhiễm trùng. Khi lau, mẹ nên lau từ trước ra sau để vi khuẩn từ hậu môn không lan tới vết khâu.

Mẹ nên đi khám sớm nếu đau tăng dần thay vì giảm, da quanh vết khâu sưng đỏ, có dịch mủ hoặc mùi hôi bất thường, có sốt, hoặc cảm thấy vết khâu bị bung. Mẹ cũng cần báo bác sĩ nếu không nín được hơi hay phân, hoặc phải chạy vội vào nhà vệ sinh, vì đây có thể là dấu hiệu tổn thương cơ thắt hậu môn cần được đánh giá thêm.

Câu hỏi thường gặp

Tầng sinh môn tiếng Anh là gì?

Tầng sinh môn trong tiếng Anh là perineum. Thủ thuật rạch tầng sinh môn được gọi là episiotomy, còn rách tầng sinh môn khi sinh thường được gọi là perineal tear. Mẹ có thể gặp các từ này trong giấy ra viện hoặc khi đọc tài liệu nước ngoài.

Đã từng rách độ 3 hoặc độ 4 thì lần sau có sinh thường được không?

Nhiều người từng rách độ 3 hoặc độ 4 vẫn sinh thường an toàn ở lần sau. Quyết định phụ thuộc vào việc mẹ còn triệu chứng như khó nín hơi, nín phân hay không, và kết quả đánh giá chức năng cơ thắt hậu môn nếu có. Mẹ nên trao đổi với bác sĩ sản khoa từ sớm để cùng chọn cách sinh phù hợp.

Quan hệ vợ chồng có làm rách tầng sinh môn không?

Quan hệ tình dục thông thường hiếm khi làm rách tầng sinh môn. Trầy xước nhỏ có thể xảy ra khi thiếu chất bôi trơn hoặc quan hệ quá mạnh, và thường tự lành.

Sau sinh, mẹ nên chờ vết khâu lành và cảm thấy thoải mái rồi mới quan hệ trở lại. Nếu đau kéo dài hoặc ra máu, mẹ nên đi khám.

Nếu mẹ còn băn khoăn về tầng sinh môn, cách sinh hoặc vết khâu sau sinh, mẹ nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ sản khoa để được thăm khám và tư vấn đúng tình trạng của mình.

Tài liệu tham khảo

• NHS, Episiotomy and perineal tears
• RCOG, Perineal tears and episiotomies in childbirth
• RCOG Green-top Guideline No. 29, Third- and Fourth-degree Perineal Tears, Management
• ACOG, Prevention and Management of Obstetric Lacerations at Vaginal Delivery
• WHO, Intrapartum care for a positive childbirth experience, 2018
• StatPearls, Anatomy, Abdomen and Pelvis, Perineal Body
• Beckmann và Stock, Antenatal perineal massage for reducing perineal trauma, Cochrane 2013
• Aasheim và cộng sự, Perineal techniques during the second stage of labour for reducing perineal trauma, Cochrane 2017