Có nên lưu trữ máu cuống rốn cho con không?

Nhiều bố mẹ bắt đầu tìm hiểu lưu trữ máu cuống rốn khi hồ sơ sinh đã gần hoàn thiện.

Các lời giới thiệu dịch vụ thường nhấn mạnh đây là cơ hội chỉ có một lần. Nên không ít gia đình sợ mình bỏ lỡ điều quan trọng cho con.

Cách nhìn an toàn hơn là đặt quyết định này trên bằng chứng y khoa, tiền sử bệnh của gia đình và chi phí lưu trữ dài hạn.

Nếu đang chuẩn bị các việc trước ngày dự sinh, mẹ có thể tổng quan về 3 tháng cuối thai kỳ để biết thời điểm cân nhắc phù hợp.

Máu cuống rốn là gì và vì sao chứa tế bào gốc quý

Máu cuống rốn là lượng máu còn lại trong dây rốn và bánh nhau sau khi em bé chào đời.

Máu này chứa tế bào gốc tạo máu, tên khoa học là hematopoietic stem cells.

Tế bào gốc tạo máu có khả năng biệt hóa thành hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu.

Về bản chất, đây là loại tế bào có vai trò tương tự tế bào gốc lấy từ tủy xương.

Điểm khác biệt là quá trình thu thập không xâm lấn, không gây đau cho mẹ và bé.

Chính vì vậy, tế bào gốc máu cuống rốn được nghiên cứu như một nguồn thay thế cho ghép tủy trong một số bệnh lý về máu.

Theo Ủy ban Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG), máu cuống rốn chứa tế bào gốc tạo máu có thể dùng trong ghép tế bào gốc để điều trị một số bệnh về máu và hệ miễn dịch.

Tuy nhiên, ACOG cũng nêu rõ việc thu thập máu cuống rốn không phải phần bắt buộc của chăm sóc sản khoa thường quy, và không phải chỉ định y khoa cho mọi thai phụ.

Lưu trữ máu cuống rốn tư nhân và hiến tặng ngân hàng công cộng khác nhau thế nào

Có hai hình thức chính liên quan đến máu cuống rốn sau sinh.

Một là lưu trữ tư nhân, gia đình trả phí để giữ mẫu máu riêng cho con mình.

Điểm mẹ cần nhớ

Cách dùng này gọi là autologous, nghĩa là dùng lại cho chính người đã hiến mẫu.

Hai là hiến tặng cho ngân hàng công cộng. Mẫu máu được chia sẻ cho bất kỳ bệnh nhân nào phù hợp về mặt miễn dịch.

Cách dùng này gọi là allogeneic, nghĩa là dùng cho người khác.

Một điểm nhiều gia đình chưa biết là autologous có giới hạn quan trọng.

Theo Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), nếu trẻ mắc bệnh bạch cầu, mẫu máu cuống rốn lưu trữ của chính trẻ thường không dùng được.

Lý do là mẫu máu này có thể đã mang sẵn tế bào tiền ung thư từ trước khi trẻ chào đời.

Trong tình huống đó, bác sĩ cần tìm nguồn tế bào gốc allogeneic từ người hiến khác.

So sánh nhanh hai lựa chọn

• Chi phí: ngân hàng tư nhân do gia đình tự chi trả. Ngân hàng công cộng thường miễn phí cho gia đình hiến tặng.
• Quyền sử dụng mẫu máu: ngân hàng tư nhân dành riêng cho gia đình đăng ký. Ngân hàng công cộng có thể dùng cho bệnh nhân phù hợp miễn dịch.
• Dùng lại cho chính trẻ: mẫu tự thân có giới hạn trong một số bệnh, ví dụ bạch cầu. Mẫu công cộng dùng theo hướng hiến tặng cho người khác.
• Tần suất được dùng trong ghép thực tế: theo AAP, mẫu từ ngân hàng công cộng được sử dụng nhiều hơn đáng kể.

Theo AAP, mẫu máu cuống rốn từ ngân hàng công cộng được dùng trong ghép thực tế nhiều hơn đáng kể. Con số này cao hơn so với mẫu lưu trữ tư nhân.

Điểm mẹ cần nhớ

Đây là lý do ACOG khuyến cáo tư vấn cân bằng giữa hai lựa chọn. Không nên mặc định lưu trữ tư nhân là phương án tốt hơn.

Ứng dụng y khoa thực tế của tế bào gốc máu cuống rốn hiện nay

Ứng dụng rõ ràng nhất của tế bào gốc máu cuống rốn là ghép tế bào gốc tạo máu, chủ yếu theo hướng allogeneic.

Phương pháp này đã được dùng để điều trị một số bệnh ung thư máu như bạch cầu cấp. Một số bệnh huyết sắc tố như thalassemia, suy giảm miễn dịch bẩm sinh và rối loạn chuyển hóa hiếm gặp cũng có thể nằm trong nhóm chỉ định.

Đây là các chỉ định đã được ứng dụng lâm sàng, không phải nghiên cứu thử nghiệm.

Ở chiều ngược lại, ứng dụng autologous cho chính đứa trẻ đã hiến mẫu còn rất hạn chế.

AAP nêu rõ chưa có đủ dữ liệu khoa học chứng minh máu cuống rốn tự thân có giá trị trong y học tái tạo. Ví dụ như phục hồi tổn thương não hay điều trị tự kỷ.

Một số quảng cáo thương mại có thể phóng đại khả năng này.

Gia đình nên hiểu rằng phần lớn ứng dụng đang ở giai đoạn nghiên cứu. Chưa phải điều trị chuẩn được khuyến cáo rộng rãi.

Ai thực sự nên cân nhắc lưu trữ máu cuống rốn tư nhân

ACOG và AAP đều không khuyến cáo lưu trữ máu cuống rốn tư nhân cho mọi trẻ sơ sinh. Cách hiểu như một loại “bảo hiểm sinh học” là chưa phù hợp.

Phần lớn gia đình khỏe mạnh, không có tiền sử bệnh lý đặc biệt, ít có khả năng cần dùng đến mẫu máu này trong suốt cuộc đời.

Nhóm nên cân nhắc nghiêm túc là gia đình đã có một anh chị em ruột mắc bệnh lý về máu hoặc miễn dịch cần ghép tế bào gốc phù hợp.

Đây gọi là lưu trữ theo chỉ định, hay directed donation, nhằm tìm nguồn tế bào gốc tương thích cho người anh chị em đang bệnh.

Gia đình có tiền sử bệnh lý di truyền về máu trong dòng họ cũng nên trao đổi sớm với bác sĩ.

Nếu gia đình có tiền sử bệnh lý di truyền, việc về xét nghiệm NIPT từ đầu thai kỳ cũng giúp đánh giá nguy cơ toàn diện hơn, không chỉ riêng việc lưu trữ máu cuống rốn.

Quy trình thu thập máu cuống rốn diễn ra thế nào lúc sinh

Gia đình muốn lưu trữ tư nhân thường cần đăng ký với đơn vị dịch vụ trước một mốc thời gian nhất định, thường là trước tuần thai 34.

Vì cần chuẩn bị sớm, nhiều gia đình đã tìm hiểu dịch vụ này từ ba tháng đầu thai kỳ, song song với các mốc khám thai quan trọng khác.

Khi đăng ký, gia đình sẽ nhận bộ dụng cụ thu thập mang theo đến viện lúc sinh.

Sau khi em bé chào đời, dây rốn được kẹp cắt theo đúng thời điểm y khoa khuyến cáo. Nhân viên y tế mới lấy máu còn lại trong đoạn dây rốn và bánh nhau.

ACOG nhấn mạnh việc thu thập không được làm thay đổi thời điểm kẹp dây rốn thường quy. Vì kẹp dây rốn đúng lúc có lợi cho trẻ sơ sinh.

Mẫu máu sau đó được vận chuyển đến phòng xét nghiệm để xử lý và bảo quản lạnh sâu.

Chi phí lưu trữ máu cuống rốn và câu hỏi cần hỏi trước khi đăng ký

Chi phí lưu trữ máu cuống rốn tư nhân thường gồm phí thu thập, phí xử lý ban đầu và phí lưu trữ hằng năm.

Trước khi đăng ký, gia đình nên hỏi rõ đơn vị dịch vụ một số điểm quan trọng.

• Phòng xét nghiệm có được công nhận bởi tổ chức kiểm định độc lập như AABB hay không.
• Tỷ lệ mẫu máu đạt đủ số lượng tế bào gốc để có thể sử dụng khi cần là bao nhiêu.
• Chính sách xử lý mẫu máu nếu gia đình ngừng đóng phí lưu trữ giữa chừng.
• Đơn vị có hỗ trợ vận chuyển mẫu máu đến bệnh viện ghép khi cần dùng hay không.

Ngoài lưu trữ tư nhân, tại Việt Nam một số bệnh viện lớn cũng triển khai ngân hàng máu cuống rốn công cộng.

Cách hiểu an toàn

Gia đình có thể hỏi bác sĩ sản khoa về lựa chọn hiến tặng nếu muốn đóng góp mẫu máu cho cộng đồng thay vì chỉ lưu trữ riêng cho con.

Quyết định lưu trữ máu cuống rốn nên dựa trên tiền sử bệnh lý cụ thể của gia đình, không chỉ vì tâm lý muốn an tâm tuyệt đối.

Nếu còn phân vân, gia đình có thể trao đổi thêm với bác sĩ trong các mốc khám thai ở 3 tháng cuối thai kỳ, thời điểm phù hợp để chốt quyết định trước khi sinh.

Nếu muốn nghe bác sĩ giải thích trực tiếp, phần video ngắn dưới đây tóm lại những điểm cần cân nhắc trước khi quyết định lưu trữ máu cuống rốn.

Lưu ý y khoa

Nội dung chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế khám, chẩn đoán hoặc tư vấn trực tiếp. Mỗi thai kỳ cần được đánh giá cá thể hóa bởi bác sĩ chuyên khoa.

Kết luận

Lưu trữ máu cuống rốn không phải quyết định bắt buộc cho mọi gia đình. Lợi ích rõ nhất nằm ở hiến tặng công cộng hoặc lưu trữ có chỉ định khi trong nhà đã có người cần ghép tế bào gốc.

Nếu gia đình khỏe mạnh và chỉ cân nhắc vì lo sợ bỏ lỡ, hãy hỏi bác sĩ trước. Gia đình cần hiểu khả năng dùng thực tế, chi phí dài hạn và chất lượng ngân hàng lưu trữ trước khi ký hợp đồng.

Câu hỏi thường gặp về lưu trữ máu cuống rốn

Lưu trữ máu cuống rốn có đau cho mẹ và bé không?

Không. Máu được lấy sau khi dây rốn đã được kẹp và cắt, không ảnh hưởng đến cuộc chuyển dạ hay em bé.

Máu cuống rốn lưu trữ được bao lâu?

Nhiều ngân hàng công bố có thể bảo quản lạnh sâu nhiều năm. Nhưng dữ liệu dài hạn về chất lượng tế bào sau nhiều thập kỷ vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu.

Có thể vừa lưu trữ tư nhân vừa hiến tặng công cộng không?

Một số chương trình cho phép lưu trữ kết hợp, nhưng không phải đơn vị nào cũng hỗ trợ. Gia đình nên hỏi rõ trước khi đăng ký.

Nếu không lưu trữ máu cuống rốn, con có mất cơ hội điều trị sau này không?

Phần lớn trẻ khỏe mạnh, không có tiền sử bệnh lý đặc biệt, ít khi cần dùng đến máu cuống rốn của chính mình. Khi cần ghép tế bào gốc, nguồn allogeneic từ ngân hàng công cộng vẫn là lựa chọn phổ biến.

Gia đình có tiền sử bệnh về máu nên làm gì trước?

Nên trao đổi sớm với bác sĩ sản khoa hoặc bác sĩ huyết học. Gia đình không nên tự quyết định chỉ dựa trên quảng cáo dịch vụ.