Nếu phiếu xét nghiệm ghi mốc 2 giờ bất thường, đường huyết sau uống glucose 2 giờ cao cần được đọc theo đúng loại nghiệm pháp 75 g, 100 g hoặc xét nghiệm sau sinh.
Chỉ số đường huyết là căn cứ chính để chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ. Tuy nhiên, mẹ bầu cần hiểu một điểm quan trọng: không có một con số duy nhất áp dụng cho mọi xét nghiệm. Mốc chẩn đoán phụ thuộc vào loại nghiệm pháp glucose mà cơ sở y tế sử dụng. Có nơi dùng cách tiếp cận hai bước với 50g và 100g glucose. Có nơi dùng nghiệm pháp dung nạp glucose 75g. Bài viết dưới đây của Dr Tú Y học bào thai giúp mẹ hiểu rõ từng mốc đường huyết, tránh tự đọc nhầm kết quả và biết khi nào cần đi khám.
Đái tháo đường thai kỳ là gì?
Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng tăng đường huyết được phát hiện trong thai kỳ. Bệnh thường xuất hiện ở nửa sau thai kỳ. Nhiều mẹ trước đó chưa từng được chẩn đoán đái tháo đường.
Khi mang thai, nhau thai tiết ra nhiều hormone. Một số hormone làm insulin hoạt động kém hiệu quả hơn. Hiện tượng này gọi là kháng insulin.
Insulin giúp đưa glucose từ máu vào tế bào. Khi insulin hoạt động kém, glucose dễ tăng trong máu. Nếu tuyến tụy không tiết đủ insulin để bù lại, mẹ có thể bị đái tháo đường thai kỳ.
ACOG khuyến cáo tầm soát đái tháo đường thai kỳ ở tuần 24–28 với những thai phụ chưa được phát hiện rối loạn dung nạp glucose trước đó. Cách tiếp cận thường dùng tại Hoa Kỳ là xét nghiệm sàng lọc 50g, sau đó làm nghiệm pháp 100g nếu kết quả sàng lọc dương tính.
Chỉ số đường huyết là gì trong thai kỳ?
Chỉ số đường huyết là nồng độ glucose trong máu tại thời điểm xét nghiệm. Trong thai kỳ, chỉ số này có thể được đo lúc đói, sau ăn hoặc sau khi uống dung dịch glucose chuẩn.
Khi tầm soát đái tháo đường thai kỳ, bác sĩ không chỉ nhìn một chỉ số ngẫu nhiên. Bác sĩ cần biết mẹ đã nhịn đói chưa, uống bao nhiêu glucose và lấy máu sau bao lâu.
Ví dụ, đường huyết lúc đói khác với đường huyết sau uống glucose 1 giờ. Đường huyết sau uống 75g glucose cũng không diễn giải giống xét nghiệm sau uống 100g glucose.
Vì vậy, khi cầm kết quả, mẹ cần xem rõ tên xét nghiệm. Chỉ nhìn một con số mà không biết bối cảnh xét nghiệm rất dễ hiểu sai.
Chỉ số đường huyết bao nhiêu thì được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ?
Câu trả lời phụ thuộc vào phác đồ xét nghiệm. Có ba hệ mốc mẹ thường gặp trong thực hành: nghiệm pháp 100g theo Carpenter-Coustan, nghiệm pháp 75g theo IADPSG/ADA, và nghiệm pháp 75g theo NICE.
Với nghiệm pháp 100g trong 3 giờ, chẩn đoán thường cần từ 2 chỉ số bất thường trở lên. Các mốc Carpenter-Coustan là: lúc đói ≥95 mg/dL, sau 1 giờ ≥180 mg/dL, sau 2 giờ ≥155 mg/dL, sau 3 giờ ≥140 mg/dL. Williams Obstetrics ghi rõ nghiệm pháp 100g cần thực hiện khi mẹ nhịn đói và từ 2 giá trị đạt hoặc vượt ngưỡng là dương tính.
Với nghiệm pháp 75g trong 2 giờ theo IADPSG/ADA, chỉ cần một giá trị đạt hoặc vượt ngưỡng là đủ chẩn đoán. Các mốc là: lúc đói ≥92 mg/dL, sau 1 giờ ≥180 mg/dL, sau 2 giờ ≥153 mg/dL. Williams Obstetrics trình bày các ngưỡng này trong bảng tiêu chuẩn 75g OGTT.
Theo NICE, chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ nếu đường huyết lúc đói từ 5,6 mmol/L trở lên, hoặc đường huyết sau 2 giờ từ 7,8 mmol/L trở lên khi làm nghiệm pháp 75g.
Vì sao có nhiều mốc chẩn đoán khác nhau?
Các mốc khác nhau vì các tổ chức y khoa sử dụng chiến lược tầm soát khác nhau. Mỗi hệ thống cân bằng giữa phát hiện bệnh, chi phí xét nghiệm và nguy cơ chẩn đoán quá mức.
ACOG thường ủng hộ cách tiếp cận hai bước. Bước đầu là uống 50g glucose và lấy máu sau 1 giờ. Nếu kết quả vượt ngưỡng của cơ sở, mẹ sẽ làm nghiệm pháp 100g trong 3 giờ để chẩn đoán.
Một số hệ thống khác dùng cách một bước với nghiệm pháp 75g. Cách này có thể phát hiện nhiều trường hợp tăng đường huyết nhẹ hơn. Tuy nhiên, tỷ lệ được chẩn đoán cũng có thể cao hơn.
Điểm quan trọng là mẹ không nên so sánh kết quả của mình với một bảng bất kỳ trên mạng. Bác sĩ cần diễn giải theo đúng loại xét nghiệm đã làm.
Xét nghiệm 50g có phải là xét nghiệm chẩn đoán không?
Thông thường không. Xét nghiệm 50g là xét nghiệm sàng lọc trong cách tiếp cận hai bước. Mẹ uống 50g glucose và lấy máu sau 1 giờ.
Nếu kết quả cao, mẹ chưa chắc đã được chẩn đoán ngay. Mẹ thường cần làm tiếp nghiệm pháp dung nạp glucose 100g trong 3 giờ. Kết quả nghiệm pháp 100g mới được dùng để chẩn đoán theo hệ hai bước.
Williams Obstetrics ghi nhận ACOG khuyến cáo sàng lọc phổ quát bằng 50g glucose, sau đó làm nghiệm pháp 100g nếu kết quả sàng lọc đạt hoặc vượt ngưỡng. Tài liệu cũng nêu xét nghiệm này thường thực hiện ở tuần 24–28.
Vì vậy, khi mẹ thấy kết quả 50g bất thường, không nên quá hoảng. Hãy hỏi bác sĩ bước tiếp theo là gì.
Nghiệm pháp 100g glucose: chỉ số nào là bất thường?
Nghiệm pháp 100g thường lấy máu 4 lần. Các mốc gồm lúc đói, sau uống glucose 1 giờ, 2 giờ và 3 giờ. Mẹ cần nhịn đói trước xét nghiệm.
Theo tiêu chuẩn Carpenter-Coustan, các mốc bất thường là: lúc đói ≥95 mg/dL, sau 1 giờ ≥180 mg/dL, sau 2 giờ ≥155 mg/dL, sau 3 giờ ≥140 mg/dL. Chẩn đoán thường cần từ 2 giá trị bất thường trở lên.
Một số nơi dùng tiêu chuẩn NDDG. Ngưỡng NDDG cao hơn: lúc đói ≥105 mg/dL, sau 1 giờ ≥190 mg/dL, sau 2 giờ ≥165 mg/dL, sau 3 giờ ≥145 mg/dL. Williams Obstetrics cho thấy cả hai bộ tiêu chuẩn này cùng được trình bày trong thực hành sản khoa.
Do đó, mẹ cần biết cơ sở đang dùng tiêu chuẩn nào. Cùng một kết quả có thể được diễn giải khác nhau tùy hệ tiêu chuẩn.
Nghiệm pháp 75g glucose: chỉ số nào là bất thường?
Nghiệm pháp 75g thường lấy máu lúc đói, sau 1 giờ và sau 2 giờ. Mẹ thường cần nhịn đói qua đêm. Đây là cách tiếp cận một bước được nhiều hệ thống sử dụng.
Theo IADPSG/ADA, chẩn đoán khi có ít nhất một giá trị đạt hoặc vượt ngưỡng: lúc đói ≥92 mg/dL, sau 1 giờ ≥180 mg/dL, sau 2 giờ ≥153 mg/dL. Williams Obstetrics ghi rõ chỉ cần một hoặc nhiều giá trị từ nghiệm pháp 75g đạt hoặc vượt ngưỡng là đủ chẩn đoán.
Theo NICE, ngưỡng lại khác. NICE chẩn đoán nếu đường huyết lúc đói ≥5,6 mmol/L hoặc sau 2 giờ ≥7,8 mmol/L.
Vì vậy, khi mẹ làm nghiệm pháp 75g, cần hỏi rõ đang áp dụng tiêu chuẩn nào. Điều này giúp tránh hiểu sai kết quả.
Đơn vị mg/dL và mmol/L khác nhau thế nào?
Kết quả đường huyết có thể ghi bằng mg/dL hoặc mmol/L. Đây là hai đơn vị khác nhau. Một số phòng xét nghiệm tại Việt Nam dùng mmol/L, trong khi nhiều tài liệu quốc tế dùng mg/dL.
Quy đổi gần đúng là: mmol/L nhân 18 sẽ ra mg/dL. Ngược lại, mg/dL chia 18 sẽ ra mmol/L.
Ví dụ, 95 mg/dL tương đương khoảng 5,3 mmol/L. Mốc 140 mg/dL tương đương khoảng 7,8 mmol/L. Mốc 180 mg/dL tương đương khoảng 10,0 mmol/L.
Mẹ không nên tự quy đổi nếu không chắc. Khi nhận kết quả, hãy để bác sĩ đọc theo đơn vị ghi trên phiếu xét nghiệm.
Một chỉ số đường huyết cao có đủ chẩn đoán không?
Điều này phụ thuộc loại nghiệm pháp. Với nghiệm pháp 75g theo IADPSG/ADA, một chỉ số bất thường có thể đủ chẩn đoán. Với nghiệm pháp 100g theo cách hai bước, thường cần từ 2 chỉ số bất thường trở lên.
ACOG nêu chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ theo nghiệm pháp 100g dựa trên 2 giá trị bất thường. ACOG cũng ghi nhận hiện chưa đủ bằng chứng để chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ chỉ dựa vào một giá trị bất thường trong nghiệm pháp 100g.
Tuy nhiên, một chỉ số bất thường vẫn không nên bỏ qua. Mẹ có thể cần theo dõi sát hơn, điều chỉnh ăn uống hoặc làm xét nghiệm lại tùy tình huống.
Điều này đặc biệt đúng nếu siêu âm có thai to, đa ối hoặc mẹ có nhiều yếu tố nguy cơ.
Chỉ số đường huyết mục tiêu sau khi đã chẩn đoán là bao nhiêu?
Mốc chẩn đoán và mốc kiểm soát không giống nhau. Mốc chẩn đoán dùng để xác định bệnh. Mốc kiểm soát dùng để theo dõi điều trị hằng ngày.
Mục tiêu thường dùng trong đái tháo đường thai kỳ là đường huyết lúc đói hoặc trước ăn dưới 95 mg/dL, sau ăn 1 giờ dưới 140 mg/dL, hoặc sau ăn 2 giờ dưới 120 mg/dL. Các mốc này được tổng hợp từ hướng dẫn ACOG trong quản lý đái tháo đường thai kỳ.
Mẹ cần hỏi bác sĩ xem nên đo sau ăn 1 giờ hay 2 giờ. Không nên hôm thì đo 1 giờ, hôm thì đo 2 giờ rồi so sánh lẫn nhau.
Nhật ký đường huyết nên ghi rõ thời điểm đo. Đây là dữ liệu quan trọng để điều chỉnh ăn uống hoặc thuốc.
Nếu chỉ số đường huyết cao, mẹ cần làm gì trước tiên?
Trước tiên, mẹ cần xác nhận loại xét nghiệm đã làm. Hãy xem phiếu ghi 50g, 75g hay 100g glucose. Cũng cần xem máu được lấy lúc đói, sau 1 giờ, 2 giờ hay 3 giờ.
Tiếp theo, mẹ nên mang kết quả đến bác sĩ đang quản lý thai kỳ. Không nên tự chẩn đoán chỉ dựa trên một con số. Bác sĩ cần xem tuổi thai, cân nặng mẹ, yếu tố nguy cơ và siêu âm thai.
Nếu được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ, mẹ sẽ được tư vấn chế độ ăn. Mục tiêu là kiểm soát tinh bột, không phải nhịn ăn. Thai nhi vẫn cần dinh dưỡng để phát triển.
Mẹ cũng có thể được hướng dẫn đo đường huyết tại nhà. Nếu đường huyết vẫn cao dù ăn uống và vận động phù hợp, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc hoặc insulin.
Đường huyết cao ảnh hưởng đến thai như thế nào?
Khi đường huyết mẹ cao, glucose đi qua nhau thai nhiều hơn. Thai nhi phải tăng tiết insulin để xử lý lượng glucose này. Insulin của thai làm tăng tích mỡ và có thể khiến thai lớn nhanh.
Thai to làm tăng nguy cơ sinh khó, kẹt vai và sinh mổ. Sau sinh, trẻ có thể bị hạ đường huyết do nguồn glucose từ mẹ bị cắt đột ngột.
Mayo Clinic Guide to a Healthy Pregnancy nêu đái tháo đường thai kỳ thường không có triệu chứng, nên xét nghiệm glucose thường được thực hiện ở tuần 24–28. Tài liệu cũng ghi nhận thai có thể quá lớn và trẻ có thể hạ đường huyết sau sinh nếu mẹ bị đái tháo đường thai kỳ.
Phát hiện sớm và kiểm soát tốt giúp giảm các nguy cơ này. Vì vậy, mẹ không nên bỏ qua xét nghiệm đường huyết.
Kết luận và khuyến nghị đi khám khi cần
Chỉ số đường huyết chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ không chỉ là một con số đơn lẻ. Nó phụ thuộc vào loại nghiệm pháp glucose và tiêu chuẩn đang áp dụng.
Với nghiệm pháp 100g theo Carpenter-Coustan, các mốc bất thường là ≥95, ≥180, ≥155 và ≥140 mg/dL ở các thời điểm lúc đói, 1 giờ, 2 giờ và 3 giờ. Thường cần từ 2 giá trị bất thường trở lên. Với nghiệm pháp 75g theo IADPSG/ADA, các mốc là ≥92, ≥180 và ≥153 mg/dL ở lúc đói, 1 giờ và 2 giờ. Chỉ cần một giá trị bất thường có thể đủ chẩn đoán.
Mẹ bầu nên đi khám nếu chỉ số đường huyết cao, nếu đang ở tuần 24–28 mà chưa xét nghiệm, hoặc nếu siêu âm ghi thai to, đa ối. Đọc đúng kết quả và theo dõi đúng cách giúp giảm nguy cơ cho cả mẹ và bé.
Với hơn 20 năm làm việc trong lĩnh vực sản phụ khoa và y học bào thai. Điều quan trọng nhất mà Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn theo đuổi là giúp thai phụ hiểu đúng bản chất sàng lọc, bám sát mốc thời gian của thai kỳ, và đi từng bước chắc chắn.
Các mẹ tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
FAQ: Chỉ số đường huyết bao nhiêu thì được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ?
Thông thường thai phụ được sàng lọc bằng nghiệm pháp dung nạp glucose 75g ở 24–28 tuần nếu chưa phát hiện đái tháo đường trước đó. Thai phụ có yếu tố nguy cơ hoặc tiền sử GDM có thể cần HbA1c quý I và/hoặc POGTT sớm theo hướng dẫn chuyên môn.
