Theo dõi giãn não thất sau sinh chi tiết

Giãn não thất ở thai nhi không kết thúc ở thời điểm sinh. Khi em bé chào đời, bác sĩ vẫn cần đánh giá não bộ bằng lâm sàng và hình ảnh học. Việc theo dõi sau sinh giãn não thất giúp phát hiện sớm tình trạng não úng thủy, bất thường cấu trúc não đi kèm và nguy cơ chậm phát triển. Bài viết dưới đây tóm tắt cách theo dõi chứng giãn não thất sau sinh theo nguyên tắc đang được dùng trong thực hành chuyên khoa.

— Đồng hành cùng mẹ bầu cả thai kỳ Bé nhẹ cân hay đạt chuẩn? Xem ngay biểu đồ tăng trưởng của con. Mỗi tuần một chút, mẹ sẽ thấy an tâm hơn khi biết con đang lớn lên khỏe mạnh. Dùng thử ngay ★★★★★ 10.000+ mẹ tin dùng

Vì sao cần theo dõi sau sinh giãn não thất?

Không phải mọi trường hợp giãn não thất đều tiến triển nặng. Có bé ổn định. Có bé giảm dần. Nhưng cũng có bé tăng nhanh kích thước não thất sau sinh.

Điều quan trọng là bác sĩ cần biết hệ não thất có tiếp tục giãn ra hay không. Nếu dịch não tủy ứ nhiều, não thất có thể giãn thêm. Khi đó, áp lực trong sọ có thể tăng lên. Trẻ có thể chuyển sang tình trạng não úng thủy và cần can thiệp. Vì vậy, đánh giá hình ảnh sau sinh là rất quan trọng. Ở một số trẻ, bất thường thần kinh trung ương chưa bộc lộ rõ trong thai kỳ mà chỉ thấy rõ hơn sau sinh. Đó là lý do trẻ có giãn não thất trước sinh cần được kiểm tra lại sau khi chào đời.

Theo dõi chứng giãn não thất sau sinh còn giúp trả lời ba câu hỏi rất thực tế. Thứ nhất, kích thước não thất hiện tại là bao nhiêu. Thứ hai, trẻ có dấu hiệu thần kinh bất thường không. Thứ ba, có cần hội chẩn ngoại thần kinh hay không.

Các phương pháp theo dõi sau sinh giãn não thất

1. Siêu âm não qua thóp là bước đầu tiên

Siêu âm não qua thóp là phương pháp được dùng nhiều nhất sau sinh. Ưu điểm là an toàn, nhanh, có thể làm ngay tại giường và lặp lại nhiều lần để so sánh diễn tiến. Trong các khuyến nghị siêu âm sọ não vẫn là phương tiện đầu tay để theo dõi não thất.

Ở trẻ có tiền sử giãn não thất từ bào thai. Siêu âm não sau sinh thường nên được thực hiện trong tuần đầu. Đây là mốc giúp tạo số đo ban đầu để so sánh ở những lần tái khám sau.

Khi siêu âm, bác sĩ không chỉ nhìn xem não thất to hay nhỏ. Bác sĩ còn đo các chỉ số chuẩn của hệ não thất. Trong thực hành sơ sinh, những chỉ số thường dùng gồm chỉ số tâm thất, chiều rộng sừng trước và khoảng cách đồi thị-chẩm để theo dõi tiến triển theo thời gian.

2. Đo chu vi vòng đầu và theo dõi tốc độ tăng vòng đầu

Đây là bước rất thực tế nhưng không được bỏ qua.

Một vòng đầu tăng nhanh bất thường có thể gợi ý tăng áp lực nội sọ hoặc não úng thủy tiến triển. Vì vậy, trong theo dõi sau sinh giãn não thất, phụ huynh thường được dặn đo vòng đầu định kỳ theo lịch khám nhi khoa và ghi lại trên biểu đồ tăng trưởng. Các tài liệu theo dõi giãn não thất sơ sinh nhấn mạnh rằng đánh giá lâm sàng luôn phải đi cùng với đo vòng đầu, tình trạng thóp và các dấu hiệu thần kinh.

Ngoài vòng đầu, bác sĩ còn chú ý các dấu hiệu như thóp phồng, bú kém, nôn, ngủ li bì, mắt nhìn xuống hoặc cơn co giật. Những dấu hiệu này gợi ý tình trạng cần đánh giá sớm hơn.

3. Khám thần kinh và theo dõi phát triển vận động

Không phải mọi tổn thương thần kinh đều thấy ngay trên phim chụp. Vì vậy, khám thần kinh định kỳ là phần cốt lõi của theo dõi chứng giãn não thất sau sinh.

Bác sĩ nhi hoặc bác sĩ thần kinh nhi sẽ khám cho trẻ một cách toàn diện. Bác sĩ sẽ đánh giá trương lực cơ, phản xạ sơ sinh, khả năng bú nuốt, giao tiếp mắt và các mốc phát triển sớm. Điều quan trọng là tiên lượng lâu dài không chỉ dựa vào kích thước não thất. Kết quả sau này còn phụ thuộc vào nguyên nhân gây giãn não thất. Và quá trình phát triển thần kinh của trẻ theo thời gian.

Nếu trẻ có dấu hiệu chậm vận động, bất thường trương lực cơ hoặc nghi ngờ tổn thương phối hợp, kế hoạch theo dõi sẽ chặt hơn và có thể cần phục hồi chức năng sớm.

4. Khi nào cần chụp MRI não?

MRI không phải xét nghiệm đầu tiên cho mọi trẻ. Nhưng MRI rất hữu ích trong một số tình huống đặc biệt. Phương pháp này thường được chỉ định khi siêu âm qua thóp chưa cho hình ảnh đủ rõ. MRI cũng có giá trị khi bác sĩ nghi ngờ bất thường chất trắng, vỏ não, thể chai hoặc các tổn thương phối hợp khác.

Các tài liệu về theo dõi sau sinh ở trẻ có giãn não thất trước sinh cho thấy MRI giúp phát hiện thêm các bất thường mà siêu âm có thể bỏ sót, đặc biệt trong những trường hợp giãn não thất không đơn thuần.

Nói đơn giản, siêu âm là bước sàng lọc và theo dõi lặp lại. MRI là bước làm rõ thêm khi cần chi tiết hơn.

Lịch theo dõi sau sinh giãn não thất thường diễn ra như thế nào?

Không có một lịch chung cho mọi em bé. Tần suất khám phụ thuộc vào ba yếu tố. Đó là mức độ giãn não thất, xu hướng tiến triển và việc có hay không bất thường thần kinh kèm theo.

Với trẻ ổn định, siêu âm não thường được thực hiện trong tuần đầu sau sinh. Sau đó, bác sĩ sẽ hẹn khám lại để theo dõi sự thay đổi kích thước não thất. Mục tiêu là xác định não thất đang giữ nguyên, giảm dần hay tăng thêm. Nếu trẻ có dấu hiệu tiến triển, khoảng cách giữa các lần siêu âm sẽ ngắn hơn. Điều quan trọng là lịch siêu âm không nên áp dụng cứng nhắc. Việc theo dõi cần điều chỉnh linh hoạt theo tình trạng lâm sàng của từng trẻ.

Nếu não thất ổn định, lịch tái khám có thể thưa dần. Nếu não thất to nhanh, vòng đầu tăng nhanh hoặc trẻ có dấu hiệu thần kinh, bé cần được hội chẩn sớm với chuyên khoa ngoại thần kinh hoặc thần kinh nhi.

Theo dõi sau sinh giãn não thất cần chú ý điều gì ở trẻ sinh non?

Ở trẻ sinh non, siêu âm qua thóp có vai trò đặc biệt quan trọng. Lúc này, thóp của trẻ còn mở rộng nên bác sĩ có thể khảo sát não dễ dàng hơn. Phương pháp này cũng thuận tiện vì có thể thực hiện ngay tại giường bệnh. Trong thực hành sơ sinh, bác sĩ thường dùng ventricular index theo biểu đồ Levene kết hợp với các chỉ số khác. Mục tiêu là phát hiện sớm tình trạng giãn não thất tiến triển, nhất là sau xuất huyết não thất.

Tuy nhiên, không phải mọi trẻ có giãn não thất từ thời kỳ bào thai đều giống với nhóm trẻ sinh non bị giãn não thất sau xuất huyết não. Vì vậy, không nên áp dụng cùng một cách nhìn cho tất cả các trường hợp. Việc đo đạc và diễn giải kết quả cần được thực hiện bởi bác sĩ sơ sinh hoặc bác sĩ chẩn đoán hình ảnh nhi khoa. Quan trọng hơn, kết quả phải được đặt trong đúng bối cảnh lâm sàng của từng trẻ.

Vai trò của gia đình trong theo dõi chứng giãn não thất sau sinh

Phụ huynh là người phát hiện sớm thay đổi hằng ngày của bé.

Gia đình cần đưa trẻ đi đúng lịch hẹn, mang theo toàn bộ hồ sơ siêu âm thai kỳ, kết quả chẩn đoán trước sinh và các phiếu siêu âm sau sinh. Những thông tin này giúp bác sĩ so sánh diễn tiến liên tục từ trước sinh đến sau sinh.

Ở nhà, phụ huynh nên chú ý các dấu hiệu như bú kém, ngủ nhiều bất thường, khó đánh thức, nôn vọt, co giật, mắt nhìn xuống hoặc đầu to nhanh. Nếu có các dấu hiệu này, không nên chờ đến lịch hẹn cũ.

Kết luận và khuyến nghị

Theo dõi sau sinh giãn não thất là bước rất quan trọng. Nó áp dụng cho trẻ đã được phát hiện giãn não thất trong thai kỳ. Sau khi chào đời, trẻ vẫn cần được đánh giá tiếp. Mục tiêu là xác định não thất ổn định hay tiến triển. Các bước theo dõi chính gồm siêu âm não qua thóp. Bác sĩ cũng sẽ đo chu vi vòng đầu định kỳ. Khám thần kinh cũng là phần không thể thiếu. Nếu cần, trẻ sẽ được chụp MRI não. Siêu âm qua thóp là phương tiện đầu tay. Phương pháp này an toàn và dễ lặp lại nhiều lần. MRI là công cụ bổ sung khi cần đánh giá sâu hơn.

Nếu mẹ bầu đang mang thai và em bé đã được chẩn đoán giãn não thất, điều cần làm từ bây giờ là chuẩn bị một kế hoạch theo dõi liên tục từ trước sinh đến sau sinh.

Với hơn 20 năm làm việc trong lĩnh vực sản phụ khoa và y học bào thai. Điều quan trọng nhất mà Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn theo đuổi là giúp thai phụ hiểu đúng bản chất sàng lọc, bám sát mốc thời gian của thai kỳ, và đi từng bước chắc chắn.

Các mẹ  tại đây

Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé