Đái tháo đường thai kỳ là một rối loạn chuyển hóa thường gặp trong thai kỳ. Nhiều mẹ bầu chỉ phát hiện bệnh khi làm xét nghiệm đường huyết ở tuần 24–28. Sự phổ biến của đái tháo đường thai kỳ đang được quan tâm nhiều hơn vì tuổi mang thai tăng, thừa cân béo phì tăng và việc tầm soát ngày càng chặt chẽ. Bài viết dưới đây của Dr Tú Y học bào thai giúp mẹ hiểu bệnh có thường gặp không, ai dễ mắc hơn và vì sao không nên bỏ qua xét nghiệm tầm soát
Đái tháo đường thai kỳ là gì?
Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng đường huyết tăng được phát hiện trong thai kỳ. Bệnh thường xuất hiện ở nửa sau thai kỳ, nhất là từ tuần 24–28.
Cơ chế chính là kháng insulin. Khi mang thai, nhau thai tiết nhiều hormone. Một số hormone làm insulin của mẹ hoạt động kém hiệu quả hơn.
Insulin giúp đưa glucose từ máu vào tế bào. Khi insulin hoạt động kém, glucose dễ tăng trong máu. Nếu tuyến tụy không tiết đủ insulin để bù, mẹ sẽ bị đái tháo đường thai kỳ.
ACOG giải thích rằng trong thai kỳ, hormone thai kỳ có thể cản trở hoạt động của insulin. Nếu cơ thể mẹ không tạo đủ insulin bổ sung, đái tháo đường thai kỳ có thể xuất hiện.
Đái tháo đường thai kỳ có phổ biến không?
Có. Đái tháo đường thai kỳ là một trong các rối loạn chuyển hóa thường gặp nhất khi mang thai. Tỷ lệ mắc thay đổi theo quốc gia, nhóm dân số, tuổi mẹ, cân nặng trước mang thai và tiêu chuẩn chẩn đoán.
Trên toàn cầu, Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế ghi nhận khoảng 1 trong 6 trẻ sinh sống bị ảnh hưởng bởi đái tháo đường thai kỳ. Tổ chức này cũng ghi nhận 1 trong 5 trẻ sinh sống bị ảnh hưởng bởi tăng đường huyết trong thai kỳ nói chung.
Tại Hoa Kỳ, nguồn tổng quan y khoa trên NCBI ghi nhận khoảng 7% thai kỳ có đái tháo đường thuộc mọi loại, trong đó phần lớn là đái tháo đường thai kỳ. Nguồn này cũng nêu tỷ lệ ước tính ở châu Âu khoảng 10,9%.
Vì vậy, mẹ bầu không nên nghĩ đây là bệnh hiếm. Đây là bệnh đủ phổ biến để các hướng dẫn sản khoa khuyến cáo tầm soát thường quy ở mốc phù hợp.
Vì sao sự phổ biến của đái tháo đường thai kỳ đang được chú ý hơn?
Có nhiều lý do. Thứ nhất, tuổi mang thai trung bình ở nhiều nơi đang tăng. Tuổi mẹ cao hơn thường đi kèm nguy cơ rối loạn chuyển hóa cao hơn.
Thứ hai, thừa cân và béo phì trước mang thai tăng. Mô mỡ liên quan chặt với kháng insulin. Khi thai kỳ làm kháng insulin tăng thêm, đường huyết dễ vượt ngưỡng.
Thứ ba, lối sống ít vận động phổ biến hơn. Ít vận động làm cơ thể sử dụng glucose kém hiệu quả hơn. Điều này có thể làm tăng nguy cơ đái tháo đường thai kỳ.
Thứ tư, tiêu chuẩn tầm soát và chẩn đoán ngày càng được áp dụng rộng hơn. Khi xét nghiệm đầy đủ hơn, số ca được phát hiện cũng tăng lên. Điều này không có nghĩa là xấu. Phát hiện sớm giúp quản lý bệnh tốt hơn.
Tại sao thai kỳ làm mẹ dễ bị đái tháo đường hơn?
Thai kỳ là trạng thái sinh lý đặc biệt. Cơ thể mẹ phải cung cấp năng lượng cho cả mẹ và thai. Nhau thai vì vậy tạo ra nhiều hormone hỗ trợ thai phát triển.
Một số hormone này làm insulin hoạt động kém hơn. Đây là hiện tượng kháng insulin sinh lý. Nó tăng dần khi thai lớn.
Nếu tuyến tụy của mẹ bù tốt, đường huyết vẫn bình thường. Nếu tuyến tụy không bù đủ, đường huyết tăng. Khi vượt ngưỡng chẩn đoán, mẹ được xác định mắc đái tháo đường thai kỳ.
Đây là lý do nhiều mẹ trước đó không có bệnh, nhưng khi mang thai lại xuất hiện tăng đường huyết. Bệnh không đơn giản là do mẹ ăn ngọt.
Những thai phụ nào có nguy cơ cao hơn?
Bất kỳ mẹ bầu nào cũng có thể mắc đái tháo đường thai kỳ. Tuy nhiên, nguy cơ cao hơn ở mẹ thừa cân hoặc béo phì trước khi mang thai.
Mẹ từng bị đái tháo đường thai kỳ ở lần mang thai trước cần được chú ý. Nguy cơ tái phát ở lần sau cao hơn. Mẹ từng sinh con to cũng là nhóm cần tầm soát kỹ.
Tiền sử gia đình có người mắc đái tháo đường type 2 cũng làm tăng nguy cơ. Nếu mẹ có hội chứng buồng trứng đa nang, nguy cơ cũng có thể cao hơn do liên quan kháng insulin.
RCOG liệt kê các yếu tố nguy cơ gồm BMI từ 30 trở lên, từng sinh con nặng từ 4,5 kg, từng mắc đái tháo đường thai kỳ, có cha mẹ hoặc anh chị em mắc đái tháo đường, hoặc thuộc một số nhóm dân tộc có nguy cơ cao.
Người không có yếu tố nguy cơ có cần tầm soát không?
Có. Nhiều mẹ không có yếu tố nguy cơ rõ vẫn có thể mắc bệnh. Đái tháo đường thai kỳ thường không có triệu chứng rõ. Vì vậy, chỉ dựa vào cảm giác khỏe là không đủ.
Một số mẹ ăn uống bình thường, không thừa cân, vẫn có kết quả nghiệm pháp glucose bất thường. Điều này xảy ra vì đáp ứng insulin của mỗi người khác nhau.
Mục tiêu của tầm soát là tìm bệnh trước khi có biến chứng. Khi phát hiện sớm, mẹ có thể điều chỉnh ăn uống, vận động và theo dõi đường huyết. Nếu cần, bác sĩ sẽ chỉ định thuốc hoặc insulin.
Vì vậy, sự phổ biến của đái tháo đường thai kỳ là lý do mẹ nên xét nghiệm đúng mốc, kể cả khi không có triệu chứng.
Khi nào cần tầm soát đái tháo đường thai kỳ?
Mốc thường dùng là tuần 24–28. Đây là giai đoạn kháng insulin do nhau thai tăng rõ. Vì vậy, xét nghiệm ở thời điểm này giúp phát hiện nhiều trường hợp hơn.
ACOG khuyến cáo nếu mẹ không có yếu tố nguy cơ, hoặc xét nghiệm sớm không phát hiện bệnh, đường huyết thường được kiểm tra ở tuần 24–28.
Nếu mẹ có nguy cơ cao, bác sĩ có thể xét nghiệm sớm hơn. Ví dụ mẹ từng bị đái tháo đường thai kỳ, béo phì, từng sinh con to hoặc có tiền sử gia đình rõ.
Nếu xét nghiệm sớm bình thường, mẹ vẫn có thể cần kiểm tra lại ở tuần 24–28. Lý do là kháng insulin tăng dần theo tuổi thai.
Xét nghiệm tầm soát gồm những gì?
Có hai cách tiếp cận thường gặp. Một số hệ thống dùng phương pháp hai bước. Một số hệ thống dùng phương pháp một bước.
Với phương pháp hai bước, mẹ uống 50 g glucose và đo đường huyết sau 1 giờ. Nếu kết quả vượt ngưỡng, mẹ sẽ làm nghiệm pháp dung nạp glucose 100 g trong 3 giờ để chẩn đoán.
Với phương pháp một bước, mẹ thường làm nghiệm pháp dung nạp glucose 75 g. Mẹ cần nhịn đói. Máu được lấy lúc đói, sau 1 giờ và sau 2 giờ.
Mẹ nên hỏi rõ mình đang làm xét nghiệm nào. Mỗi loại xét nghiệm có yêu cầu và ngưỡng chẩn đoán khác nhau. Không nên tự so sánh kết quả với bảng trên mạng.
Đái tháo đường thai kỳ phổ biến nhưng có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm nếu không được phát hiện và kiểm soát. Đường huyết cao kéo dài có thể làm thai phát triển quá lớn. Thai to làm tăng nguy cơ sinh khó và sinh mổ.
Sau sinh, trẻ có thể bị hạ đường huyết. Lý do là trẻ đã quen với môi trường nhiều glucose trong bụng mẹ. Khi sinh ra, nguồn glucose từ mẹ bị cắt nhưng insulin của trẻ vẫn còn cao.
RCOG nêu nếu đường huyết cao, thai có thể phát triển quá lớn. Điều này làm tăng khả năng khởi phát chuyển dạ, sinh mổ, biến chứng khi sinh và hạ đường huyết ở trẻ sơ sinh.
Với mẹ, bệnh làm tăng nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ, tiền sản giật và đái tháo đường type 2 về sau. Vì vậy, bệnh phổ biến nhưng không nên xem nhẹ.
Nếu bệnh phổ biến, mẹ bầu nên làm gì để chủ động?
Mẹ nên ghi nhớ mốc tầm soát 24–28 tuần. Nếu có yếu tố nguy cơ, mẹ nên báo bác sĩ từ lần khám đầu tiên. Việc này giúp bác sĩ quyết định có cần xét nghiệm sớm không.
Mẹ nên duy trì chế độ ăn hợp lý. Không cần kiêng hoàn toàn tinh bột. Điều quan trọng là chọn loại tinh bột phù hợp, ăn đúng lượng và chia bữa hợp lý.
Mẹ nên vận động an toàn nếu không có chống chỉ định sản khoa. Đi bộ nhẹ sau ăn có thể giúp đường huyết sau ăn tốt hơn. Nếu mẹ có ra máu, đau bụng hoặc dọa sinh non, cần hỏi bác sĩ trước khi tập.
Mẹ cũng nên theo dõi tăng cân thai kỳ. Tăng cân quá mức có thể làm kháng insulin nặng hơn. Bác sĩ sẽ tư vấn mức tăng cân phù hợp theo BMI trước mang thai.
Sau khi được chẩn đoán, mẹ cần theo dõi gì?
Mẹ cần theo dõi đường huyết theo hướng dẫn. Thường gồm đường huyết lúc đói và sau ăn. Số lần đo phụ thuộc mức độ bệnh và cách điều trị.
Mẹ nên ghi nhật ký ăn uống và đường huyết. Nhật ký cần ghi giờ ăn, món ăn, giờ đo và chỉ số. Đây là dữ liệu quan trọng khi tái khám.
Bác sĩ sẽ theo dõi tăng trưởng thai, nước ối và dấu hiệu thai to. Nếu đường huyết khó kiểm soát hoặc thai có dấu hiệu lớn nhanh, lịch theo dõi có thể sát hơn.
Tại phòng khám Dr Tú y học bào thai, mẹ bầu có thể được đánh giá tăng trưởng thai và nước ối trong bối cảnh đái tháo đường thai kỳ. Việc này giúp phối hợp giữa kiểm soát đường huyết và theo dõi thai.
Những điều mẹ bầu nên tránh
Không nên nghĩ bệnh hiếm nên mình không cần xét nghiệm. Thực tế, sự phổ biến của đái tháo đường thai kỳ đủ cao để mẹ nên tầm soát đúng mốc.
Không nên chờ có triệu chứng mới đi kiểm tra. Phần lớn mẹ mắc bệnh không có dấu hiệu rõ. Xét nghiệm máu mới là cách phát hiện đáng tin cậy.
Không nên nhịn ăn trước xét nghiệm nếu chưa được hướng dẫn. Mỗi nghiệm pháp có yêu cầu khác nhau. Hãy làm đúng hướng dẫn của cơ sở xét nghiệm.
Không nên tự điều trị bằng cách bỏ hoàn toàn tinh bột. Thai nhi vẫn cần năng lượng. Kiểm soát đúng là ăn hợp lý, không phải ăn càng ít càng tốt.
Kết luận và khuyến nghị đi khám khi cần
Đái tháo đường thai kỳ là bệnh khá phổ biến. Tỷ lệ mắc thay đổi theo từng nhóm dân số, nhưng dữ liệu quốc tế cho thấy đây là vấn đề đáng chú ý trong chăm sóc thai kỳ.
Sự phổ biến của đái tháo đường thai kỳ liên quan đến kháng insulin sinh lý trong thai kỳ, tuổi mẹ, cân nặng, lối sống và việc tầm soát ngày càng tốt hơn. Bệnh thường không có triệu chứng rõ, nên xét nghiệm đúng mốc rất quan trọng.
Với hơn 20 năm làm việc trong lĩnh vực sản phụ khoa và y học bào thai. Điều quan trọng nhất mà Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn theo đuổi là giúp thai phụ hiểu đúng bản chất sàng lọc, bám sát mốc thời gian của thai kỳ, và đi từng bước chắc chắn.
Các mẹ tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
FAQ: Đái tháo đường thai kỳ có phổ biến không?
GDM là tình trạng thường gặp và có thể quản lý tốt nếu phát hiện, theo dõi và điều trị đúng. Thai phụ không nên tự kết luận từ một chỉ số riêng lẻ mà cần trao đổi với bác sĩ để được hướng dẫn phù hợp.
