Đái tháo đường thai kỳ thường xuất hiện ở nửa sau thai kỳ. Mốc tầm soát quan trọng nhất là tuần 24–28. Đây là giai đoạn nhau thai làm tăng kháng insulin rõ hơn, khiến đường huyết mẹ dễ tăng. Tuy nhiên, một số mẹ cần xét nghiệm sớm hơn nếu có yếu tố nguy cơ. Bài viết dưới đây của Dr Tú Y học bào thai giúp mẹ hiểu vì sao bệnh hay xuất hiện ở thời điểm này, khi nào cần xét nghiệm và cần theo dõi ra sao.
Đái tháo đường thai kỳ là gì?
Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng tăng đường huyết được phát hiện trong thai kỳ. Bệnh thường gặp ở tam cá nguyệt thứ hai hoặc thứ ba. Nhiều mẹ trước đó không có chẩn đoán đái tháo đường.
Cơ chế chính là kháng insulin. Khi mang thai, nhau thai tiết ra nhiều hormone. Một số hormone làm insulin của mẹ hoạt động kém hiệu quả hơn.
Insulin giúp đưa glucose từ máu vào tế bào. Khi insulin hoạt động kém, glucose dễ ở lại trong máu. Nếu tuyến tụy không tiết đủ insulin để bù, đường huyết sẽ tăng.
ACOG giải thích rằng hormone thai kỳ có thể cản trở hoạt động của insulin. Nếu cơ thể mẹ không tạo đủ insulin bổ sung, đái tháo đường thai kỳ có thể xuất hiện.
Đái tháo đường thai kỳ thường xuất hiện ở tuần bao nhiêu?
Đái tháo đường thai kỳ thường xuất hiện rõ nhất từ khoảng tuần 24–28. Đây cũng là thời điểm nhiều hướng dẫn sản khoa khuyến cáo xét nghiệm tầm soát.
Không phải bệnh chỉ có thể xuất hiện đúng trong 4 tuần này. Một số mẹ có thể tăng đường huyết sớm hơn. Một số mẹ được phát hiện muộn hơn nếu chưa xét nghiệm đúng mốc.
Tuy nhiên, tuần 24–28 là giai đoạn dễ bộc lộ bệnh. Lý do là kháng insulin tăng dần theo tuổi thai. Khi thai lớn hơn, nhau thai tiết nhiều hormone hơn.
ACOG nêu rằng nếu mẹ không có yếu tố nguy cơ, hoặc xét nghiệm sớm không phát hiện bệnh, đường huyết thường được đo ở tuần 24–28.
Vì sao tuần 24–28 là mốc quan trọng?
Từ giữa thai kỳ, thai nhi phát triển nhanh hơn. Nhau thai cũng hoạt động mạnh hơn. Các hormone từ nhau thai làm tăng đề kháng insulin.
Ban đầu, tuyến tụy của mẹ có thể bù được. Tuyến tụy sẽ tiết thêm insulin để giữ đường huyết ổn định. Nhưng khi kháng insulin tăng cao hơn, một số mẹ không bù đủ.
Khi đó, đường huyết tăng sau ăn hoặc lúc đói. Đây là lý do đái tháo đường thai kỳ thường xuất hiện ở nửa sau thai kỳ. Vì vậy, tuần 24–28 được xem là thời điểm tầm soát hợp lý.
NICE khuyến cáo phụ nữ có yếu tố nguy cơ nên được làm nghiệm pháp dung nạp glucose 75 g ở tuần 24–28. Nếu từng bị đái tháo đường thai kỳ, mẹ có thể cần xét nghiệm sớm hơn và lặp lại ở tuần 24–28 nếu kết quả ban đầu bình thường.
Đái tháo đường thai kỳ có thể xuất hiện trước tuần 24 không?
Có thể. Nhưng nếu đường huyết cao rất sớm, bác sĩ cần đánh giá cẩn thận. Trường hợp này có thể là rối loạn đường huyết đã có từ trước khi mang thai.
Ví dụ, mẹ có đường huyết cao ngay trong 3 tháng đầu. Khi đó, không nên vội gọi là đái tháo đường thai kỳ thông thường. Bác sĩ cần loại trừ đái tháo đường type 2 có sẵn.
Một số mẹ cần xét nghiệm sớm ngay lần khám thai đầu. Nhóm này gồm mẹ từng bị đái tháo đường thai kỳ, thừa cân, béo phì, từng sinh con to hoặc có người thân mắc đái tháo đường.
RCOG nêu rằng mẹ có yếu tố nguy cơ có thể được xét nghiệm đường huyết sớm trong thai kỳ, hoặc làm nghiệm pháp dung nạp glucose khi thai 24–28 tuần.
Đái tháo đường thai kỳ có thể phát hiện sau tuần 28 không?
Có. Một số mẹ không được xét nghiệm đúng mốc 24–28 tuần. Khi đó, bệnh có thể được phát hiện muộn hơn. Có mẹ chỉ được phát hiện khi siêu âm thấy thai to hoặc đa ối.
Đường huyết cũng có thể xấu dần ở cuối thai kỳ. Khi thai lớn, kháng insulin có thể tăng thêm. Vì vậy, mẹ đã có kết quả bình thường nhưng sau đó có dấu hiệu nghi ngờ vẫn cần được đánh giá lại.
Các dấu hiệu gợi ý gồm thai to hơn tuổi thai, đa ối, tăng cân nhanh hoặc đường niệu. Một số mẹ có thể khát nhiều, tiểu nhiều hoặc mệt mỏi. Nhưng triệu chứng thường không rõ.
Vì vậy, nếu bỏ lỡ mốc xét nghiệm, mẹ nên hỏi bác sĩ để được kiểm tra bổ sung. Không nên đợi đến khi có triệu chứng rõ.
Ai cần xét nghiệm sớm trước tuần 24?
Mẹ từng bị đái tháo đường thai kỳ ở lần mang thai trước cần được chú ý. Đây là yếu tố nguy cơ quan trọng. Nếu xét nghiệm sớm bình thường, mẹ vẫn có thể cần xét nghiệm lại ở tuần 24–28.
Mẹ thừa cân hoặc béo phì trước mang thai cũng cần trao đổi với bác sĩ. Nguy cơ tăng nếu kèm tiền sử gia đình có người mắc đái tháo đường type 2. Mẹ từng sinh con to cũng cần tầm soát kỹ.
Một số tình trạng khác cũng làm tăng nguy cơ. Ví dụ hội chứng buồng trứng đa nang, ít vận động hoặc từng có rối loạn đường huyết. Tuổi mẹ cao hơn cũng có thể làm nguy cơ tăng.
RCOG liệt kê các yếu tố nguy cơ gồm BMI từ 30 trở lên, từng sinh con nặng 4,5 kg trở lên, từng bị đái tháo đường thai kỳ, có cha mẹ hoặc anh chị em mắc đái tháo đường, hoặc thuộc một số nhóm dân tộc nguy cơ cao.
Xét nghiệm tầm soát đái tháo đường thai kỳ gồm những gì?
Có nhiều cách tầm soát. Một số hệ thống dùng phương pháp hai bước. Một số nơi dùng nghiệm pháp dung nạp glucose 75 g một bước.
Với phương pháp hai bước, mẹ uống 50 g glucose và đo đường huyết sau 1 giờ. Nếu kết quả cao, mẹ làm tiếp nghiệm pháp dung nạp glucose 100 g trong 3 giờ.
Theo tài liệu tổng hợp hướng dẫn của ACOG, ACOG ủng hộ cách tiếp cận hai bước ở tuần 24–28: uống 50 g glucose, đo đường huyết tĩnh mạch sau 1 giờ, sau đó làm nghiệm pháp 100 g trong 3 giờ nếu sàng lọc dương tính.
Với phương pháp một bước, mẹ thường nhịn đói và uống 75 g glucose. Máu được lấy lúc đói, sau 1 giờ và sau 2 giờ. Tiêu chuẩn chẩn đoán phụ thuộc hướng dẫn mà cơ sở áp dụng.
Mẹ có cần nhịn đói khi xét nghiệm không?
Điều này phụ thuộc loại xét nghiệm. Nếu làm nghiệm pháp 75 g, mẹ thường cần nhịn đói qua đêm. Nếu làm bước sàng lọc 50 g, nhiều nơi không yêu cầu nhịn đói.
Mẹ nên hỏi kỹ trước ngày xét nghiệm. Cần hỏi mình làm xét nghiệm nào, có cần nhịn ăn không, có được uống nước không và cần ở lại bao lâu.
RCOG mô tả nghiệm pháp dung nạp glucose cần nhịn ăn qua đêm, chỉ uống nước, sau đó lấy máu trước khi uống glucose và lấy máu lại sau 1–2 giờ.
Mẹ không nên tự thay đổi chế độ ăn cực đoan trước xét nghiệm. Việc ăn quá ít vài ngày trước đó có thể làm kết quả khó diễn giải. Hãy làm theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc cơ sở xét nghiệm.
Nếu xét nghiệm trước tuần 24 bình thường thì có cần làm lại không?
Có thể cần. Nếu mẹ thuộc nhóm nguy cơ cao, xét nghiệm sớm bình thường chưa loại trừ hoàn toàn bệnh xuất hiện muộn. Lý do là kháng insulin tăng dần khi thai lớn.
NICE khuyến cáo mẹ từng bị đái tháo đường thai kỳ nên được xét nghiệm sớm. Nếu kết quả ban đầu bình thường, nên làm lại nghiệm pháp 75 g ở tuần 24–28.
Điều này rất quan trọng trong tư vấn. Một kết quả bình thường ở tuần 10 không có nghĩa chắc chắn tuần 28 vẫn bình thường. Mẹ cần theo lịch hẹn của bác sĩ.
Nếu mẹ có thêm dấu hiệu như thai to hoặc đa ối, bác sĩ có thể cân nhắc kiểm tra lại. Quyết định tùy hồ sơ cụ thể.
Đái tháo đường thai kỳ có triệu chứng trước khi xét nghiệm không?
Phần lớn không có triệu chứng rõ. Đây là lý do xét nghiệm tầm soát quan trọng. Nếu chỉ chờ triệu chứng, nhiều mẹ sẽ bị bỏ sót.
Một số mẹ có thể khát nhiều, đi tiểu nhiều, mệt mỏi hoặc nhìn mờ. Nhưng các dấu hiệu này cũng có thể gặp trong thai kỳ bình thường. Vì vậy, chúng không đủ để chẩn đoán.
Có mẹ chỉ được nghi ngờ khi siêu âm thấy thai to hoặc đa ối. Tuy nhiên, không nên chờ đến khi có thay đổi trên siêu âm. Xét nghiệm đúng mốc vẫn là cách chủ động hơn.
Mẹ nên xem tuần 24–28 là mốc cần nhớ. Khi đến mốc này, hãy hỏi bác sĩ về xét nghiệm đường huyết thai kỳ.
Nếu đái tháo đường thai kỳ xuất hiện muộn, thai có nguy cơ gì?
Đường huyết mẹ cao làm glucose đi qua nhau thai nhiều hơn. Thai nhi phải tiết nhiều insulin hơn. Insulin của thai làm tăng tích mỡ.
Hậu quả là thai có thể lớn hơn bình thường. Thai to làm tăng nguy cơ sinh khó, kẹt vai và sinh mổ. Trẻ cũng có thể bị hạ đường huyết sau sinh.
RCOG lưu ý nếu đường huyết cao, thai có thể phát triển quá lớn. Điều này làm tăng khả năng sinh mổ, biến chứng khi sinh và hạ đường huyết ở trẻ sơ sinh.
Mẹ cũng có nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ và tiền sản giật cao hơn. Vì vậy, phát hiện và kiểm soát sớm rất quan trọng.
Sau khi được chẩn đoán, mẹ cần làm gì?
Mẹ cần được hướng dẫn chế độ ăn. Mục tiêu là ổn định đường huyết nhưng vẫn đủ năng lượng cho thai. Không nên nhịn ăn hoặc bỏ hoàn toàn tinh bột.
Mẹ có thể cần đo đường huyết tại nhà. Nhật ký đo nên ghi rõ giờ ăn, món ăn, thời điểm đo và chỉ số. Dữ liệu này giúp bác sĩ điều chỉnh điều trị.
Vận động phù hợp cũng giúp kiểm soát đường huyết. Đi bộ nhẹ sau ăn thường có ích nếu mẹ không có chống chỉ định sản khoa. Nếu có ra máu, đau bụng hoặc dọa sinh non, cần hỏi bác sĩ trước.
Nếu ăn uống và vận động không đủ, bác sĩ có thể chỉ định thuốc hoặc insulin. Mẹ không nên tự mua thuốc hạ đường huyết.
Mẹ cần theo dõi thai như thế nào?
Theo dõi thai phụ thuộc mức độ kiểm soát đường huyết. Nếu đường huyết ổn bằng chế độ ăn, lịch theo dõi có thể đơn giản hơn. Nếu cần insulin hoặc đường huyết khó kiểm soát, lịch khám thường sát hơn.
Siêu âm giúp đánh giá cân nặng thai ước tính. Bác sĩ cũng kiểm tra nước ối. Thai to và đa ối là hai dấu hiệu cần chú ý.
Mẹ nên mang kết quả đường huyết khi đi khám. Không nên chỉ nhớ mang máng. Các chỉ số lúc đói và sau ăn giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn.
Tại phòng khám Dr Tú y học bào thai, mẹ bầu có thể được đánh giá tăng trưởng thai, nước ối và nguy cơ thai to. Việc này cần phối hợp với kiểm soát đường huyết hằng ngày.
Mẹ nên chuẩn bị gì trước mốc tuần 24–28?
Mẹ nên hỏi bác sĩ về lịch xét nghiệm. Cần biết ngày xét nghiệm, loại nghiệm pháp, yêu cầu nhịn đói và thời gian chờ lấy máu.
Mẹ nên duy trì chế độ ăn bình thường, lành mạnh. Không nên ăn kiêng cực đoan trước xét nghiệm. Cũng không nên cố ăn ít đường vài ngày để làm đẹp kết quả.
Mẹ nên chuẩn bị thời gian. Nghiệm pháp dung nạp glucose có thể kéo dài 2–3 giờ. Mẹ nên mang nước lọc và sắp xếp lịch phù hợp.
Nếu có tiền sử đái tháo đường thai kỳ, hãy báo bác sĩ ngay từ đầu thai kỳ. Mẹ có thể cần xét nghiệm sớm hơn.
Những điều mẹ bầu nên tránh
Không nên nghĩ đái tháo đường thai kỳ chỉ xuất hiện ở người ăn nhiều đồ ngọt. Cơ chế chính là kháng insulin trong thai kỳ. Ăn uống chỉ là một phần của vấn đề.
Không nên bỏ xét nghiệm vì cảm thấy khỏe. Phần lớn mẹ mắc bệnh không có triệu chứng rõ. Xét nghiệm mới giúp phát hiện bệnh.
Không nên hiểu kết quả sàng lọc dương tính là chẩn đoán cuối cùng. Một số xét nghiệm chỉ là bước đầu. Mẹ có thể cần nghiệm pháp xác nhận.
Không nên bỏ qua theo dõi sau sinh. Đái tháo đường thai kỳ có thể hết sau sinh, nhưng nguy cơ đái tháo đường type 2 vẫn tăng về sau.
Kết luận và khuyến nghị đi khám khi cần
Đái tháo đường thai kỳ thường xuất hiện ở nửa sau thai kỳ. Mốc tầm soát quan trọng nhất là tuần 24–28. Đây là thời điểm kháng insulin do hormone nhau thai tăng rõ.
Một số mẹ cần xét nghiệm sớm hơn. Đó là mẹ từng bị đái tháo đường thai kỳ, thừa cân, béo phì, từng sinh con to hoặc có người thân mắc đái tháo đường. Nếu xét nghiệm sớm bình thường, bác sĩ vẫn có thể hẹn kiểm tra lại ở tuần 24–28.
Với hơn 20 năm làm việc trong lĩnh vực sản phụ khoa và y học bào thai. Điều quan trọng nhất mà Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn theo đuổi là giúp thai phụ hiểu đúng bản chất sàng lọc, bám sát mốc thời gian của thai kỳ, và đi từng bước chắc chắn.
Các mẹ tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
FAQ: Đái tháo đường thai kỳ thường xuất hiện ở tuần bao nhiêu?
GDM là tình trạng thường gặp và có thể quản lý tốt nếu phát hiện, theo dõi và điều trị đúng. Thai phụ không nên tự kết luận từ một chỉ số riêng lẻ mà cần trao đổi với bác sĩ để được hướng dẫn phù hợp.
