Thiểu sản tiểu não và bệnh di truyền có mối liên hệ khá chặt trong nhiều trường hợp. Trên thực tế, tiểu não nhỏ không chỉ là một dấu hiệu hình ảnh đơn thuần. Nó có thể là biểu hiện của một hội chứng di truyền, một rối loạn phát triển thần kinh, hoặc một bệnh chuyển hóa bẩm sinh. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp thiểu sản tiểu não đều do gene hay rối loạn chuyển hóa. Vì vậy, khi thấy tiểu não nhỏ trên siêu âm, điều quan trọng là đi tiếp bước đánh giá nguyên nhân, thay vì dừng lại ở mô tả hình ảnh.
Thiểu sản tiểu não có liên quan bệnh di truyền hay rối loạn chuyển hóa không?
Câu trả lời là có. Thiểu sản tiểu não có thể liên quan bệnh di truyền, và trong một số trường hợp có thể liên quan rối loạn chuyển hóa bẩm sinh. Các tổng quan hiện đại về dị dạng tiểu não cho thấy nguyên nhân di truyền là một nhóm rất lớn, bên cạnh các nguyên nhân không di truyền như nhiễm trùng, thiếu máu cục bộ, xuất huyết hoặc tổn thương phá hủy trong thai kỳ.
Với nhóm chuyển hóa, y văn thần kinh nhi cho thấy các inborn errors of metabolism có thể ảnh hưởng tiểu não trong quá trình phát triển, trưởng thành hoặc về sau, và một kiểu tổn thương được mô tả rõ là cerebellar hypoplasia. Đây là nền tảng để nghĩ đến rối loạn chuyển hóa khi gặp thiểu sản tiểu não không giải thích được bằng các nguyên nhân khác.
Vì sao thiểu sản tiểu não không phải là một bệnh duy nhất?
Thiểu sản tiểu não là một mô tả hình thái. Nó nói rằng tiểu não nhỏ hơn mong đợi. Nhưng từ mô tả đó đến nguyên nhân còn là một bước dài. Có trường hợp là bất thường khu trú của tiểu não. Có trường hợp là một phần của bệnh cảnh rộng hơn. Như hội chứng di truyền, ciliopathy, pontocerebellar hypoplasia, rối loạn di trú thần kinh, hoặc bệnh chuyển hóa.
Chính vì vậy, khi bác sĩ kết luận thiểu sản tiểu não, câu hỏi tiếp theo luôn là vì sao tiểu não nhỏ. Nếu không đi tiếp bước này, phần lớn ý nghĩa lâm sàng sẽ bị bỏ sót.
Những bệnh di truyền nào có thể liên quan đến thiểu sản tiểu não?
Pontocerebellar hypoplasia
Đây là nhóm bệnh rất quan trọng. Pontocerebellar hypoplasia là rối loạn phát triển thần kinh hiếm, trong đó cầu não và tiểu não đều giảm sản. Bệnh có khởi phát từ giai đoạn bào thai và nền tảng di truyền của nhiều phân nhóm đã được làm rõ trong những năm gần đây.
Trong thực hành trước sinh, nếu tiểu não nhỏ đi kèm thân não nhỏ. Vận động thai giảm, đa dị tật hoặc tiền sử gia đình gợi ý tính chất lặp lại. Bác sĩ sẽ nghĩ nhiều hơn đến nhóm này.
Joubert syndrome và nhóm ciliopathy
Tài liệu Fetal Medicine nêu rõ Joubert syndrome có thể biểu hiện bằng hypoplasia. Hoặc absence của vermis kèm khe giữa hai bán cầu tiểu não. Cùng với molar tooth sign trên MRI. Đây là một bệnh di truyền, đa gene, thường di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường, đôi khi liên kết X.
Ngoài Joubert, nhiều bệnh thuộc phổ ciliopathy cũng có thể đi kèm bất thường tiểu não hoặc hố sau. Điều này đặc biệt đúng khi thai có thêm thận đa nang, polydactyly hoặc dị tật phối hợp khác.
Aicardi–Goutières syndrome và các bệnh giả nhiễm trùng bào thai
Tài liệu Fetal Medicine cũng nhắc đến Aicardi–Goutières syndrome là bệnh di truyền có thể bắt chước nhiễm trùng bào thai. Với vôi hóa nhu mô, thay đổi chất trắng và chậm phát triển. Nhóm này quan trọng vì có những thai trông giống nhiễm trùng nhưng bản chất lại là bệnh gene.
Các hội chứng hiếm khác
File chuyên ngành đang có cũng nêu các hội chứng như Miller–Dieker syndrome. Và Neu–Laxova syndrome có thể đi kèm cerebellar hypoplasia. Ngoài ra, các báo cáo gần đây còn ghi nhận những biến thể gene hiếm mới có thể gây thiểu sản tiểu não ở thai nhi.
Rối loạn chuyển hóa có thể gây thiểu sản tiểu não không?
Có thể. Các inborn errors of metabolism có thể ảnh hưởng tiểu não theo nhiều kiểu. Trong đó có thiểu sản tiểu não. Bài tổng quan kinh điển về cerebellar involvement in metabolic disorders mô tả rõ cerebellar hypoplasia là một trong các mẫu hình tổn thương của nhóm bệnh này.
Tuy nhiên, đây là nhóm khó chẩn đoán trước sinh hơn so với các hội chứng hình thái rõ. Lý do là nhiều rối loạn chuyển hóa không có dấu ấn siêu âm đặc hiệu ở giai đoạn đầu. Vì vậy, bác sĩ thường chỉ nghĩ nhiều hơn đến nguyên nhân chuyển hóa khi có tiền sử gia đình. Hôn nhân cận huyết, tái diễn thai bất thường, hoặc hình ảnh não bất thường nhưng không khớp với một hội chứng cấu trúc rõ ràng.
Khi nào nên nghĩ nhiều đến nguyên nhân di truyền hơn nguyên nhân mắc phải?
Bác sĩ thường nghĩ nhiều hơn đến bệnh di truyền khi có một trong các tình huống sau:
Có thêm dị tật ở cơ quan khác
Nếu thiểu sản tiểu não đi kèm tim bẩm sinh, thận đa nang, polydactyly. Thiểu sản xương hoặc dị dạng mặt, nguy cơ nguyên nhân hội chứng và di truyền tăng lên rõ.
Có tiền sử gia đình hoặc hôn nhân cận huyết
Điều này đặc biệt quan trọng với các bệnh lặn trên nhiễm sắc thể thường như Joubert syndrome, Meckel–Gruber syndrome hoặc nhiều thể pontocerebellar hypoplasia.
Hình ảnh não gợi hội chứng hơn là tổn thương phá hủy
Nếu có molar tooth sign, bất thường di trú thần kinh, bất thường thể chai. Thân não nhỏ hoặc nhiều bất thường trục giữa, bác sĩ sẽ nghi nhiều hơn đến bệnh gene.
Thiểu sản tiểu não và bệnh di truyền khác gì với thiểu sản tiểu não do nhiễm trùng?
Nhiễm trùng bào thai, nhất là Zika và một số trường hợp CMV. Cũng có thể liên quan đến tiểu não nhỏ. Nhưng nhóm nhiễm trùng thường đi kèm các dấu hiệu khác như đầu nhỏ. Vôi hóa, bất thường chất trắng, viêm não thất hoặc tổn thương phá hủy lan tỏa. Trong khi đó, nhóm di truyền thường có mô hình dị tật ổn định hơn, dễ lặp lại hơn và có thể đi kèm các dấu hiệu hội chứng.
Điểm khó là có những bệnh di truyền bắt chước nhiễm trùng bào thai. Chính vì vậy, nếu hình ảnh gợi nhiễm trùng nhưng xét nghiệm nhiễm trùng âm tính. Hoặc có tiền sử gợi ý tính gia đình, bác sĩ sẽ phải mở rộng sang hướng di truyền.
Siêu âm có thể gợi ý nguyên nhân di truyền hay rối loạn chuyển hóa như thế nào?
Siêu âm là bước đầu tiên. Bác sĩ sẽ đo đường kính tiểu não, nhìn nhộng tiểu não, bể lớn sau. Não thất IV và khảo sát toàn bộ hình thái thai. Nếu có thêm dị tật ngoài não hoặc dấu hiệu đặc trưng như polydactyly. Thận bất thường, co rút khớp, thai chậm tăng trưởng hay thiểu ối, hướng nghĩ đến hội chứng di truyền sẽ mạnh hơn.
Tuy vậy, siêu âm hiếm khi cho phép gọi tên chính xác một rối loạn chuyển hóa. Vai trò của siêu âm trong nhóm này là gợi ý rằng tiểu não nhỏ không đơn thuần và cần bước chẩn đoán sâu hơn.
MRI thai có vai trò gì?
MRI thai rất quan trọng khi nghi thiểu sản tiểu não và bệnh di truyền. MRI giúp nhìn rõ hơn bán cầu tiểu não, nhộng, thân não, chất trắng và các dị dạng vỏ não kèm theo. Điều này đặc biệt hữu ích trong các bệnh như Joubert syndrome, pontocerebellar hypoplasia hoặc các rối loạn phát triển thần kinh phức tạp.
Ngoài ra, MRI cũng giúp phân biệt tốt hơn giữa dị dạng phát triển và tổn thương phá hủy mắc phải. Đây là điểm rất quan trọng khi tư vấn nguyên nhân, tiên lượng và nguy cơ tái phát cho lần mang thai sau.
Có cần làm xét nghiệm di truyền không?
Trong nhiều trường hợp, có. Nếu microarray bình thường nhưng hình ảnh vẫn gợi mạnh bệnh gene. Bác sĩ có thể cân nhắc exome sequencing hoặc các panel gene chuyên sâu. Tài liệu tải lên nhấn mạnh rằng khi bất thường thần kinh trung ương đi kèm các bất thường khác. ư vấn di truyền là rất quan trọng và lựa chọn nền tảng xét nghiệm cần có chuyên gia genetics tham gia.
Điều này đặc biệt hợp lý khi nghi Joubert syndrome, pontocerebellar hypoplasia hoặc các hội chứng hiếm khác. Trong thời gian gần đây, nhiều trường hợp chỉ được xác định nguyên nhân sau khi làm giải trình tự sâu hơn.
Có cần nghĩ tới rối loạn chuyển hóa ngay từ đầu không?
Không phải lúc nào cũng nghĩ ngay từ đầu, nhưng không nên quên. Nếu thai có tiểu não nhỏ mà không giải thích được bằng nhiễm trùng, không có dấu hiệu hình thái rõ của hội chứng. Hoặc có tiền sử tái phát trong gia đình, hướng chuyển hóa cần được đặt ra. Đây là nhóm bệnh ít gặp hơn trên siêu âm thường quy, nhưng lại quan trọng vì liên quan mạnh đến nguy cơ tái phát.
Trong thực hành, bác sĩ thường tiếp cận theo thứ tự. Xác nhận thiểu sản tiểu não, tìm dị tật phối hợp, loại trừ nguyên nhân mắc phải. Rồi mới đi sâu vào nguyên nhân di truyền và chuyển hóa bằng xét nghiệm phù hợp.
Tiên lượng có phụ thuộc nguyên nhân không?
Rất phụ thuộc. Một thiểu sản tiểu não khu trú, đơn độc sẽ khác hoàn toàn. Với thiểu sản tiểu não nằm trong pontocerebellar hypoplasia hoặc một rối loạn chuyển hóa nặng. Chính nguyên nhân nền mới quyết định nhiều nhất đến phát triển thần kinh sau sinh. Nguy cơ co giật, giảm trương lực và nguy cơ tái phát ở lần mang thai sau.
Vì vậy, khi tư vấn cho thai phụ, câu hỏi quan trọng nhất không chỉ là tiểu não nhỏ bao nhiêu, mà là tại sao tiểu não nhỏ.
Kết luận
Thiểu sản tiểu não có thể liên quan bệnh di truyền và trong một số trường hợp có thể liên quan rối loạn chuyển hóa bẩm sinh. Tuy nhiên, đây không phải là nguyên nhân duy nhất. Khi gặp tiểu não nhỏ trên siêu âm, bác sĩ cần đánh giá tiếp bằng siêu âm thần kinh thai chuyên sâu, MRI thai và xét nghiệm phù hợp để tách rõ giữa nguyên nhân di truyền, chuyển hóa, nhiễm trùng hay tổn thương mắc phải. Chỉ khi xác định được bối cảnh đó, mới có thể tư vấn tiên lượng và nguy cơ tái phát một cách đáng tin cậy.
Khuyến nghị đi khám khi cần
Nếu phiếu siêu âm ghi thiểu sản tiểu não, tiểu não nhỏ, bất thường hố sau hoặc nghi bất thường nhộng tiểu não, thai phụ nên khám lại tại nơi có siêu âm thần kinh thai chuyên sâu. Nên mang theo toàn bộ phiếu siêu âm cũ, ảnh in, file hình nếu có, cùng kết quả sàng lọc, xét nghiệm nhiễm trùng và xét nghiệm di truyền đã làm. Tại phòng khám Dr Tú Y học bào thai, những trường hợp như vậy thường cần được đọc lại toàn bộ hình thái não thai trước khi mới quyết định hướng theo dõi tiếp là MRI, xét nghiệm di truyền hay đánh giá nguyên nhân khác.
Tìm hiểu thêm tại đây
