Khi siêu âm hoặc MRI thai nghi ngờ bất thường vỏ não, nhiều mẹ bầu thường hỏi có cần xét nghiệm di truyền không. Câu trả lời phụ thuộc vào từng trường hợp. Một số bất thường vỏ não liên quan đến gen hoặc nhiễm sắc thể. Một số khác liên quan nhiễm trùng, mạch máu hoặc tổn thương mắc phải trong thai kỳ. Vì vậy, xét nghiệm di truyền cần được chỉ định đúng, đọc đúng và tư vấn đúng.
Tổng quan: Vì sao bất thường vỏ não có thể liên quan di truyền?
Vỏ não thai nhi hình thành qua nhiều bước. Tế bào thần kinh phải sinh ra đúng thời điểm, di cư đúng vị trí và sắp xếp đúng lớp. Sau đó, não mới tạo các rãnh não và hồi não đặc trưng. Nếu gen kiểm soát các quá trình này bị thay đổi, vỏ não có thể phát triển bất thường.
Các rối loạn như não nhẵn, đa vi cuộn não, lạc chỗ chất xám hoặc chẻ não đều có thể liên quan yếu tố di truyền. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng do di truyền. Một số trường hợp liên quan nhiễm trùng bẩm sinh, xuất huyết, thiếu máu não hoặc tổn thương mạch máu. Vì vậy, xét nghiệm di truyền là một phần của đánh giá toàn diện, không phải bước duy nhất.
Khi nào nên nghĩ đến xét nghiệm di truyền?
Xét nghiệm di truyền thường được cân nhắc khi hình ảnh siêu âm hoặc MRI gợi ý bất thường vỏ não thật sự. Các tình huống thường gặp gồm não quá nhẵn so với tuổi thai, rãnh não phát triển chậm, rãnh Sylvius bất thường, đa vi cuộn não, chẻ não, lạc chỗ chất xám hoặc bất thường nhiều cấu trúc não.
Chỉ định càng rõ hơn khi có bất thường đi kèm. Ví dụ, thai có đầu nhỏ, giãn não thất, bất thường thể trai, bất thường tiểu não, bất thường mặt, tim, xương hoặc cơ quan khác. Tiền sử gia đình có thai dị tật não, trẻ chậm phát triển nặng hoặc động kinh sớm cũng là thông tin quan trọng. Khi có nhiều dữ kiện, khả năng tìm được nguyên nhân di truyền thường cao hơn.
Xét nghiệm di truyền giúp ích gì?
Xét nghiệm di truyền giúp trả lời ba câu hỏi chính. Thứ nhất, bất thường vỏ não có nguyên nhân di truyền không. Thứ hai, nguyên nhân đó liên quan tiên lượng như thế nào. Thứ ba, nguy cơ tái phát ở thai kỳ sau là bao nhiêu.
Kết quả di truyền có thể giúp gia đình hiểu rõ hơn thay vì chỉ nghe một tên bệnh trên hình ảnh. Ví dụ, não nhẵn do một đột biến mới phát sinh sẽ khác với bệnh di truyền liên kết nhiễm sắc thể X. Một bất thường đơn gen cũng khác với mất đoạn nhiễm sắc thể lớn. Vì vậy, kết quả di truyền không chỉ có ý nghĩa trong thai kỳ hiện tại. Nó còn giúp tư vấn cho lần mang thai sau.
Những xét nghiệm nào thường được cân nhắc?
Các xét nghiệm thường được cân nhắc theo từng tầng. Nhiễm sắc thể đồ giúp phát hiện bất thường số lượng hoặc cấu trúc nhiễm sắc thể lớn. Microarray giúp phát hiện mất đoạn hoặc lặp đoạn nhỏ mà nhiễm sắc thể đồ có thể bỏ sót. Đây là xét nghiệm thường được dùng khi thai có bất thường cấu trúc.
Nếu microarray không tìm thấy nguyên nhân nhưng hình ảnh vẫn gợi ý bệnh đơn gen, bác sĩ có thể cân nhắc panel gen hoặc giải trình tự exome. Exome giúp khảo sát nhiều gen liên quan phát triển não và vỏ não. Các nghiên cứu gần đây cho thấy exome có thể tăng khả năng chẩn đoán trong nhóm thai có bất thường cấu trúc, đặc biệt khi siêu âm và MRI mô tả kiểu hình rõ.
Chọc ối có phải là cách lấy mẫu thường dùng không?
Trong thai kỳ, xét nghiệm di truyền của thai thường cần mẫu tế bào thai. Chọc ối là phương pháp thường được sử dụng sau thời điểm phù hợp của thai kỳ. Mẫu nước ối có chứa tế bào thai, từ đó có thể làm nhiễm sắc thể đồ, microarray hoặc xét nghiệm gen tùy chỉ định.
Chọc ối là thủ thuật xâm lấn, nên cần được tư vấn trước khi thực hiện. Bác sĩ sẽ giải thích mục tiêu xét nghiệm, lợi ích, giới hạn và nguy cơ thủ thuật. Mẹ không nên làm xét nghiệm chỉ vì lo lắng. Cũng không nên từ chối khi có chỉ định rõ. Quyết định nên dựa trên hình ảnh học, tuổi thai và tư vấn chuyên khoa.
NIPT có đủ để đánh giá bất thường vỏ não không?
NIPT là xét nghiệm sàng lọc, không phải xét nghiệm chẩn đoán toàn bộ bệnh di truyền. NIPT thường tập trung vào một số bất thường nhiễm sắc thể hay gặp. Kết quả NIPT nguy cơ thấp không loại trừ được các mất đoạn nhỏ, bệnh đơn gen hoặc nhiều nguyên nhân di truyền khác của bất thường vỏ não.
Vì vậy, nếu thai có bất thường cấu trúc não rõ trên siêu âm hoặc MRI, bác sĩ thường không chỉ dựa vào NIPT. Khi cần chẩn đoán, các xét nghiệm trên mẫu thai như microarray hoặc exome có thể được thảo luận. Nói cách khác, NIPT tốt cho sàng lọc ban đầu, nhưng không đủ để trả lời mọi câu hỏi về bất thường vỏ não.
Microarray có vai trò gì?
Microarray, hay chromosomal microarray, giúp phát hiện các mất đoạn hoặc lặp đoạn nhỏ trên nhiễm sắc thể. Một số bất thường vỏ não có thể liên quan đến các biến đổi dạng này. Ví dụ, mất đoạn vùng 17p13.3 có thể liên quan đến hội chứng Miller-Dieker và não nhẵn nặng.
Microarray thường được cân nhắc khi thai có bất thường cấu trúc. Ưu điểm là phát hiện được nhiều bất thường nhỏ hơn nhiễm sắc thể đồ truyền thống. Giới hạn là microarray không phát hiện tốt các đột biến điểm trong gen đơn lẻ. Nếu nghi ngờ mạnh bệnh đơn gen mà microarray âm tính, bác sĩ có thể thảo luận thêm về giải trình tự exome.
Giải trình tự exome có vai trò gì?
Giải trình tự exome khảo sát phần mã hóa protein của nhiều gen. Đây là vùng chứa nhiều biến thể gây bệnh đã biết. Trong bất thường vỏ não, exome có thể hữu ích vì nhiều bệnh liên quan đến gen kiểm soát di cư tế bào thần kinh, cấu trúc vi ống, phát triển chất xám và hình thành rãnh não.
Exome thường có giá trị hơn khi kiểu hình được mô tả kỹ. Nói cách khác, siêu âm chuyên sâu và MRI thai giúp định hướng xét nghiệm tốt hơn. Một tổng quan năm 2024 ghi nhận hiệu suất chẩn đoán của exome trong nhóm thai có bất thường não được phát hiện bằng siêu âm và MRI cao hơn rõ so với nhóm chỉ có bất thường trên siêu âm.
Vì sao cần xét nghiệm cả bố mẹ trong một số trường hợp?
Trong nhiều trường hợp, bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm bộ ba gồm thai, mẹ và bố. Cách này gọi là trio testing. Mục tiêu là xác định biến thể ở thai là mới phát sinh hay được di truyền từ bố mẹ. Điều này rất quan trọng khi tư vấn nguy cơ tái phát.
Nếu biến thể là de novo, tức mới xuất hiện ở thai, nguy cơ tái phát thường thấp hơn. Nếu bố mẹ cùng mang gen lặn, nguy cơ tái phát ở thai kỳ sau có thể cao hơn. Nếu liên quan nhiễm sắc thể X, nguy cơ cũng cần tư vấn riêng. Vì vậy, xét nghiệm bố mẹ không phải để “tìm lỗi”. Mục tiêu là hiểu đúng cơ chế di truyền.
Kết quả âm tính có loại trừ bất thường di truyền không?
Không. Kết quả âm tính nghĩa là xét nghiệm hiện tại chưa tìm thấy nguyên nhân trong phạm vi khảo sát. Nó không có nghĩa chắc chắn thai không có nguyên nhân di truyền. Một số biến thể có thể nằm ngoài vùng xét nghiệm. Một số cơ chế di truyền hiện chưa được hiểu đầy đủ.
Vì vậy, kết quả âm tính cần được đọc cùng hình ảnh học. Nếu siêu âm và MRI vẫn gợi ý bất thường vỏ não rõ, bác sĩ vẫn phải tư vấn theo mức độ tổn thương thực tế. Trong y học bào thai, xét nghiệm di truyền hỗ trợ tiên lượng, nhưng không thay thế đánh giá hình thái não.
Kết quả “biến thể chưa rõ ý nghĩa” là gì?
Biến thể chưa rõ ý nghĩa thường được gọi là VUS. Đây là biến thể gen được phát hiện, nhưng hiện chưa đủ bằng chứng để khẳng định gây bệnh hay lành tính. Kết quả này có thể khiến gia đình rất lo lắng, nhưng không nên diễn giải quá mức.
Khi gặp VUS, bác sĩ cần đối chiếu với hình ảnh thai, tiền sử gia đình và kết quả xét nghiệm bố mẹ nếu có. Một số VUS có thể được phân loại lại theo thời gian khi có thêm dữ liệu khoa học. Vì vậy, tư vấn di truyền trước và sau xét nghiệm rất quan trọng. Gia đình cần hiểu rõ giới hạn của xét nghiệm trước khi làm.
Có cần xét nghiệm nhiễm trùng cùng lúc không?
Có thể cần, tùy hình ảnh học. Không phải mọi bất thường vỏ não đều do gen. Nhiễm CMV bẩm sinh là nguyên nhân quan trọng của một số bất thường não, bao gồm đầu nhỏ, vôi hóa não, giãn não thất và bất thường vỏ não. Vì vậy, nếu hình ảnh gợi ý nhiễm trùng, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm CMV hoặc tác nhân khác.
Xét nghiệm nhiễm trùng và xét nghiệm di truyền không loại trừ nhau. Một số trường hợp cần làm cả hai hướng. Điều quan trọng là chọn đúng xét nghiệm theo dấu hiệu cụ thể. Không nên làm tràn lan, nhưng cũng không nên bỏ sót nguyên nhân có thể ảnh hưởng lớn đến tiên lượng.
Mẹ bầu cần chuẩn bị gì trước khi xét nghiệm?
Mẹ nên chuẩn bị toàn bộ hồ sơ đã có. Bao gồm phiếu siêu âm, hình ảnh, video siêu âm, kết quả MRI, NIPT, double test, triple test và các xét nghiệm trước đó. Tuổi thai chính xác rất quan trọng. Bác sĩ cần biết bất thường được phát hiện khi nào và có tiến triển không.
Mẹ cũng nên cung cấp tiền sử gia đình. Ví dụ, gia đình từng có thai dị tật, trẻ mất sớm, trẻ chậm phát triển, động kinh hoặc hôn nhân cận huyết. Những thông tin này giúp định hướng xét nghiệm. Một buổi tư vấn tốt sẽ giúp mẹ hiểu xét nghiệm nhằm trả lời điều gì, có giới hạn gì và kết quả sẽ được dùng ra sao.
Câu hỏi mẹ bầu hay hỏi
Nghi bất thường vỏ não có bắt buộc phải xét nghiệm di truyền không?
Không phải lúc nào cũng bắt buộc. Nhưng nếu hình ảnh nghi ngờ rõ hoặc có bất thường đi kèm, xét nghiệm di truyền thường rất nên được thảo luận. Quyết định cần dựa trên tư vấn chuyên khoa.
NIPT bình thường rồi có cần làm thêm không?
Có thể cần. NIPT nguy cơ thấp không loại trừ nhiều bệnh đơn gen hoặc mất đoạn nhỏ. Nếu thai có bất thường cấu trúc não trên siêu âm hoặc MRI, bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm chẩn đoán sâu hơn.
Xét nghiệm exome có tìm được hết nguyên nhân không?
Không. Exome có thể giúp tăng khả năng tìm nguyên nhân, nhưng không phát hiện được tất cả. Kết quả âm tính không loại trừ hoàn toàn nguyên nhân di truyền.
Kết quả di truyền có giúp quyết định tiếp tục thai kỳ không?
Kết quả di truyền là một phần của tư vấn. Quyết định thai kỳ cần dựa trên toàn bộ thông tin, gồm hình ảnh não, mức độ tổn thương, xét nghiệm, tuổi thai, tiên lượng và mong muốn của gia đình.
Khi nào cần khám chuyên sâu tại Dr Tú Y học bào thai?
Mẹ nên khám chuyên sâu khi siêu âm hoặc MRI nghi ngờ não nhẵn, đa vi cuộn não, chẻ não, lạc chỗ chất xám, rãnh Sylvius bất thường, giãn não thất, đầu nhỏ, bất thường thể trai hoặc bất thường tiểu não. Đây là nhóm bệnh cần phối hợp hình ảnh học và di truyền.
Tại Dr Tú Y học bào thai, việc tư vấn không dừng ở câu hỏi có xét nghiệm hay không. Điều quan trọng là chọn đúng xét nghiệm, đúng thời điểm và đúng mục tiêu. Khi hiểu rõ xét nghiệm giúp trả lời điều gì, gia đình sẽ bớt hoang mang và có cơ sở chắc chắn hơn cho các bước tiếp theo.
Kết luận
Xét nghiệm di truyền khi nghi bất thường vỏ não thai nhi có vai trò quan trọng. Nó giúp tìm nguyên nhân, đánh giá tiên lượng và tư vấn nguy cơ tái phát. Tuy nhiên, xét nghiệm cần được đặt trong bối cảnh siêu âm, MRI thai và bệnh sử gia đình. Không nên làm theo tâm lý hoảng sợ, cũng không nên bỏ qua khi có chỉ định rõ.
Nếu thai được nghi ngờ bất thường vỏ não, mẹ nên khám chuyên sâu Y học bào thai để được đánh giá toàn diện. Từ đó, bác sĩ sẽ tư vấn có cần chọc ối, microarray, exome hoặc xét nghiệm nhiễm trùng hay không.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và tư vấn trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa.
Các mẹ tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
