Hố sau thai nhi là vùng nằm phía sau và dưới của hộp sọ. Đây là nơi chứa tiểu não, thùy nhộng tiểu não, thân não, não thất tư và bể lớn.
Khi siêu âm hình thái thai, bác sĩ không chỉ đo đường kính tiểu não. Bác sĩ còn cần xem hình dạng tiểu não, thùy nhộng, bể lớn, não thất tư, lều tiểu não và các khoang dịch phía sau tiểu não.
Đọc đúng giải phẫu hố sau rất quan trọng. Vì nhiều bất thường có hình ảnh giống nhau ở mặt cắt ngang. Ví dụ giãn bể lớn, nang Blake, Dandy-Walker và nang màng nhện hố sau.
Một kết luận chung chung như “nang hố sau” chưa đủ để tư vấn. Gia đình cần biết chính xác bất thường thuộc nhóm nào, có đơn độc không và có cần MRI thai hay xét nghiệm di truyền không.
Hố sau thai nhi là gì?
Hố sau là khoang giải phẫu nằm ở phần sau dưới của hộp sọ. Vùng này chứa các cấu trúc quan trọng của não.
Tiểu não nằm trong hố sau. Tiểu não liên quan đến phối hợp vận động, thăng bằng và một số chức năng nhận thức.
Thân não cũng nằm gần vùng này. Đây là cấu trúc rất quan trọng của hệ thần kinh trung ương.
Não thất tư và bể lớn là các khoang chứa dịch não tủy. Vì vậy, hố sau vừa có mô thần kinh vừa có khoang dịch.
Khi một khoang dịch rộng bất thường, bác sĩ cần phân biệt đó là biến thể nhẹ hay dị tật thật sự.
Vì sao hố sau quan trọng trong siêu âm thai?
Hố sau là vùng hay được khảo sát trong siêu âm hình thái. Một số bất thường hố sau có thể liên quan phát triển thần kinh sau sinh.
Nhưng không phải bất thường nào cũng có tiên lượng giống nhau. Giãn bể lớn đơn độc thường khác với Dandy-Walker. Nang Blake cũng khác nang màng nhện hố sau.
Nếu phân loại sai, tư vấn có thể sai mức nguy cơ. Mẹ có thể lo quá mức, hoặc ngược lại, bỏ sót tình huống cần theo dõi.
Vì vậy, khi nghi bất thường hố sau, mẹ nên được siêu âm thần kinh thai nhi chuyên sâu. Mục tiêu là đọc đúng cấu trúc, không chỉ gọi tên chung.
Các cấu trúc chính cần đọc
Bác sĩ thường bắt đầu bằng mặt cắt ngang qua tiểu não. Trên mặt cắt này, có thể nhìn thấy hai bán cầu tiểu não và bể lớn phía sau.
Đường kính ngang tiểu não thường được đo trên mặt cắt chuẩn. Số đo này giúp đánh giá kích thước tiểu não theo tuổi thai.
Tiếp theo là thùy nhộng tiểu não. Đây là phần nằm giữa hai bán cầu tiểu não. Thùy nhộng rất quan trọng khi phân biệt Dandy-Walker và các bất thường hố sau khác.
Não thất tư, bể lớn, lều tiểu não và thân não cũng cần được quan sát. Nếu có khoang dịch bất thường, bác sĩ cần xem nó có thông thương hoặc chèn ép cấu trúc nào không.
Mặt cắt ngang cho biết điều gì?
Mặt cắt ngang là mặt cắt rất quen thuộc trong siêu âm hình thái. Nó giúp đo tiểu não và đánh giá bể lớn.
Trên mặt cắt này, bác sĩ xem hai bán cầu tiểu não có đối xứng không. Cần xem tiểu não có hình dạng bình thường không.
Bể lớn phía sau tiểu não cũng được đo. Nếu bể lớn rộng, cần đánh giá thêm để phân biệt giãn bể lớn với nang khác.
Tuy nhiên, mặt cắt ngang không đủ trong nhiều trường hợp. Một số bất thường thùy nhộng hoặc não thất tư chỉ được hiểu rõ hơn ở mặt cắt giữa dọc.
Vì vậy, khi nghi bất thường hố sau, cần thêm mặt cắt chuyên sâu.
Mặt cắt giữa dọc vì sao quan trọng?
Mặt cắt giữa dọc giúp nhìn rõ thùy nhộng tiểu não, não thất tư, thân não, lều tiểu não và mối liên hệ giữa các khoang dịch.
Đây là mặt cắt rất quan trọng để phân biệt nang Blake, Dandy-Walker, thiểu sản thùy nhộng và các bất thường khác.
Nếu chỉ nhìn mặt cắt ngang, nhiều khoang dịch sau tiểu não có thể giống nhau. Nhưng ở mặt cắt giữa dọc, bác sĩ có thể thấy thùy nhộng có đủ không, có bị xoay lên không và lều tiểu não có cao bất thường không.
Siêu âm trước sinh vùng này là thách thức và mặt cắt giữa dọc giúp đánh giá thùy nhộng, fastigium và lều tiểu não.
Bảng cấu trúc hố sau cần đọc trên siêu âm
| Cấu trúc | Bác sĩ cần xem gì | Ý nghĩa khi bất thường |
|---|---|---|
| Bán cầu tiểu não | Kích thước, đối xứng, hình dạng | Nhỏ, lệch hoặc biến dạng cần khảo sát thêm |
| Thùy nhộng tiểu não | Có đủ không, có xoay lên không | Quan trọng trong Dandy-Walker và nang Blake |
| Bể lớn | Kích thước, khoang dịch sau tiểu não | Rộng có thể là giãn bể lớn hoặc nang hố sau |
| Não thất tư | Hình dạng, sự thông thương | Giúp phân biệt nang Blake và Dandy-Walker |
| Lều tiểu não | Vị trí bình thường hay nâng cao | Nâng cao gợi ý bất thường hố sau nặng hơn |
| Thân não | Hình dạng, tương quan với tiểu não | Bất thường kèm theo làm tiên lượng thận trọng hơn |
| Não thất bên | Có giãn không | Giãn não thất làm thay đổi theo dõi và tiên lượng |
Bảng này giúp mẹ hiểu bác sĩ đang đọc những gì. Nó không thay thế hình ảnh siêu âm thật.
Giãn bể lớn là gì?
Giãn bể lớn nghĩa là khoang dịch phía sau tiểu não rộng hơn bình thường. Bể lớn trên 10 mm thường được gọi là giãn.
Điểm quan trọng là tiểu não và thùy nhộng thường vẫn bình thường. Không có hiệu ứng chèn ép rõ. Não thất thường không giãn do tắc nghẽn.
Nếu giãn bể lớn đơn độc, tiên lượng thường thuận lợi hơn nhiều bất thường hố sau khác. Tuy nhiên, vẫn cần khảo sát kỹ để chắc chắn là đơn độc.
Mẹ nên hỏi bác sĩ: thùy nhộng có bình thường không, não thất có giãn không và có dị tật khác không.
Nang Blake là gì?
Nang Blake là một bất thường liên quan khoang dịch vùng não thất tư. Hình ảnh có thể giống một khoang dịch sau tiểu não.
Trong nang Blake, thùy nhộng thường có thể bị đẩy hoặc xoay lên. Tuy nhiên, mức độ phát triển của thùy nhộng cần được đánh giá cẩn thận.
Nang Blake có thể bị nhầm với Dandy-Walker nếu đọc không đủ mặt cắt. Nó cũng có thể bị gọi chung là nang hố sau.
Một số trường hợp nang Blake đơn độc có tiên lượng tốt hơn. Nhưng vẫn cần theo dõi, đặc biệt nếu có giãn não thất hoặc bất thường đi kèm.
Dandy-Walker là gì?
Dandy-Walker là bất thường phát triển vùng hố sau. Tình trạng này thường liên quan bất thường thùy nhộng tiểu não, giãn khoang hố sau và nâng cao lều tiểu não.
Khác với giãn bể lớn đơn độc, Dandy-Walker không chỉ là một khoang dịch rộng. Vấn đề nằm ở sự phát triển cấu trúc của hố sau.
Dandy-Walker có thể đi kèm bất thường não khác, dị tật ngoài não hoặc bất thường di truyền. Vì vậy, tư vấn thường cần thận trọng hơn.
Khi nghi Dandy-Walker, mẹ nên được siêu âm thần kinh thai nhi chuyên sâu. MRI thai và tư vấn di truyền có thể được cân nhắc.
Nang màng nhện hố sau là gì?
Nang màng nhện hố sau là túi dịch nằm trong lớp màng nhện ở vùng hố sau. Nó có thể tạo hiệu ứng chèn ép.
Nếu nang đẩy lệch tiểu não, làm biến dạng hố sau hoặc gây giãn não thất, bác sĩ cần theo dõi sát hơn.
Nang màng nhện khác với giãn bể lớn. Giãn bể lớn thường là khoang dịch tự nhiên rộng. Nang màng nhện có thể là một nang riêng biệt và có hiệu ứng khối.
Vì vậy, khi thấy khoang dịch sau tiểu não, cần xác định có thành nang, có chèn ép không và có ảnh hưởng dòng dịch não tủy không.
Bảng định hướng các bất thường hố sau thường gặp
| Bất thường | Điểm cần phân biệt | Ý nghĩa tư vấn |
|---|---|---|
| Giãn bể lớn | Bể lớn rộng, thùy nhộng bình thường | Nếu đơn độc thường tiên lượng tốt hơn |
| Nang Blake | Khoang dịch liên quan não thất tư, thùy nhộng có thể xoay | Cần phân biệt với Dandy-Walker |
| Dandy-Walker | Thùy nhộng bất thường, lều tiểu não cao, hố sau rộng | Cần khảo sát toàn diện và tư vấn di truyền |
| Nang màng nhện | Nang dịch có thể chèn ép cấu trúc hố sau | Theo dõi kích thước, chèn ép, não thất |
| Thiểu sản thùy nhộng | Thùy nhộng nhỏ hoặc không phát triển đủ | Cần MRI và theo dõi phát triển |
| Não thất giãn đi kèm | Não thất bên rộng | Tăng nhu cầu khảo sát nguyên nhân |
MRI thai có vai trò gì?
MRI thai là phương tiện bổ sung khi siêu âm chưa đủ rõ. Nó giúp đánh giá não thai ở nhiều mặt phẳng và nhìn rõ hơn một số cấu trúc.
MRI có thể hỗ trợ phân biệt các bất thường hố sau. Nó cũng giúp tìm bất thường não đi kèm, nhất là khi hình ảnh siêu âm bị hạn chế.
Trong các ca nghi bất thường hố sau trên siêu âm, MRI thai có thể xác nhận, loại trừ hoặc phát hiện thêm một số bất thường. Điều này có ý nghĩa lớn khi tư vấn gia đình.
Tuy nhiên, MRI không thay thế toàn bộ siêu âm. Siêu âm vẫn là công cụ đầu tay để sàng lọc và theo dõi thai.
Có cần xét nghiệm di truyền không?
Quyết định xét nghiệm di truyền phụ thuộc từng trường hợp. Nếu bất thường hố sau đơn độc, nguy cơ khác với khi có nhiều bất thường đi kèm.
Nếu có Dandy-Walker, thiểu sản thùy nhộng, giãn não thất hoặc dị tật ngoài não, bác sĩ thường tư vấn di truyền kỹ hơn. Có thể cần chọc ối và xét nghiệm chẩn đoán.
NIPT nguy cơ thấp không loại trừ toàn bộ nguyên nhân di truyền. Khi đã có bất thường cấu trúc, xét nghiệm chẩn đoán có thể được cân nhắc.
Mẹ cần hỏi rõ xét nghiệm nào là sàng lọc và xét nghiệm nào là chẩn đoán. Đây là điểm rất quan trọng.
Mẹ bầu nên hỏi bác sĩ điều gì?
Mẹ nên hỏi chẩn đoán đang nghi là gì. Giãn bể lớn, nang Blake, Dandy-Walker hay nang màng nhện?
Tiếp theo, hãy hỏi thùy nhộng tiểu não có bình thường không. Đây là chìa khóa của nhiều bất thường hố sau.
Mẹ cũng nên hỏi bể lớn đo bao nhiêu, não thất có giãn không và lều tiểu não có bình thường không.
Nếu bác sĩ đề nghị MRI, hãy hỏi MRI nhằm trả lời câu hỏi nào. Nếu đề nghị chọc ối, hãy hỏi xét nghiệm nào sẽ được làm.
Cuối cùng, mẹ nên hỏi sau sinh bé cần theo dõi gì. Một số trường hợp cần nhi khoa, thần kinh nhi hoặc chụp hình ảnh sau sinh.
Khi nào cần tư vấn chuyên sâu?
Mẹ nên tư vấn chuyên sâu nếu siêu âm ghi bất thường hố sau, nang sau tiểu não, giãn bể lớn, nghi nang Blake hoặc nghi Dandy-Walker.
Cần tư vấn nếu có giãn não thất, bất thường tiểu não hoặc thùy nhộng. Cần tư vấn nếu có dị tật ngoài não.
Cần tư vấn nếu các kết luận giữa nhiều nơi không giống nhau. Đây là tình huống khá thường gặp với bất thường hố sau.
Siêu âm thần kinh thai nhi chuyên sâu giúp phân loại đúng hơn. Khi cần, MRI thai sẽ hỗ trợ thêm.
Những điều mẹ không nên làm
Không nên gọi chung mọi bất thường là “nang não”. Cách gọi này quá rộng và dễ gây hoang mang.
Không nên kết luận tiên lượng chỉ từ kích thước khoang dịch. Vị trí, thùy nhộng, lều tiểu não và bất thường đi kèm đều quan trọng.
Không nên chỉ dựa vào một mặt cắt siêu âm. Hố sau cần được đánh giá ở nhiều mặt cắt.
Không nên xem NIPT bình thường là đủ nếu đã có bất thường cấu trúc. NIPT là sàng lọc, không phải chẩn đoán toàn bộ.
Không nên trì hoãn đánh giá chuyên sâu khi đã có nghi ngờ. Phân loại đúng giúp tư vấn đúng.
Câu hỏi thường gặp
Hố sau thai nhi gồm những gì?
Hố sau gồm tiểu não, thùy nhộng tiểu não, thân não, não thất tư và bể lớn.
Bể lớn rộng có phải Dandy-Walker không?
Không luôn luôn. Cần xem thùy nhộng, lều tiểu não, não thất tư và bất thường đi kèm.
Vì sao cần mặt cắt giữa dọc?
Mặt cắt giữa dọc giúp đánh giá thùy nhộng, não thất tư, lều tiểu não và mối liên hệ các khoang dịch.
MRI thai có cần trong mọi bất thường hố sau không?
Không phải mọi trường hợp. MRI thường dùng khi siêu âm chưa rõ hoặc cần tìm bất thường não đi kèm.
Bất thường hố sau có tiên lượng thế nào?
Tùy chẩn đoán và bất thường kèm theo. Nhóm đơn độc thường khác nhóm có giãn não thất hoặc dị tật khác.
Kết luận
Giải phẫu hố sau thai nhi gồm nhiều cấu trúc quan trọng. Tiểu não, thùy nhộng, não thất tư, bể lớn, lều tiểu não và thân não đều cần được đọc đúng.
Một khoang dịch rộng sau tiểu não chưa đủ để kết luận là Dandy-Walker hay nang màng nhện. Cần phân biệt với giãn bể lớn và nang Blake bằng các mặt cắt phù hợp.
Khi có nghi ngờ bất thường hố sau, mẹ nên được siêu âm thần kinh thai nhi chuyên sâu. MRI thai, xét nghiệm di truyền và theo dõi sau sinh sẽ được cân nhắc theo từng trường hợp.
Nguồn tham khảo
- ISUOG. Practice Guidelines: sonographic examination of the fetal central nervous system. Part 1: screening examination and indications for targeted neurosonography.
- ISUOG. Practice Guidelines: sonographic examination of the fetal central nervous system. Part 2: performance of targeted neurosonography.
- SMFM. Fetal Anomalies Consult Series #3: Intracranial Anomalies.
- Milani HJF, et al. Fetal posterior fossa malformations: review of the current knowledge.
- Mahalingam HV, et al. Imaging spectrum of posterior fossa anomalies on foetal MRI with an algorithmic approach.
- Colleoni GG, et al. Prenatal diagnosis and outcome of fetal posterior fossa fluid collections.
Lưu ý y khoa: Nội dung chỉ nhằm tham khảo. Bài viết không thay thế siêu âm thần kinh thai nhi, MRI thai hoặc tư vấn chẩn đoán trước sinh trực tiếp. Mỗi bất thường hố sau cần được đánh giá theo hình ảnh và hồ sơ riêng.
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ manh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
