Cách đo não thất bên đúng chuẩn là điểm rất quan trọng khi đọc siêu âm não thai. Chỉ cần đặt sai mặt cắt hoặc đặt thước không đúng vị trí, kết quả có thể lệch đáng kể.
Não thất bên là gì và vì sao phải đo đúng?
Não thất bên là hai khoang chứa dịch não tủy nằm trong hai bán cầu đại não. Trên siêu âm thai, đây là một phần của khảo sát não thai thường quy. Việc đo đúng não thất bên giúp phát hiện sớm giãn não thất, theo dõi tiến triển và định hướng bước đánh giá tiếp theo.
Trong thực hành sản khoa, phần được đo không phải toàn bộ não thất bên. Vị trí chuẩn là tâm nhĩ của não thất bên. Đây là nơi thân, sừng chẩm và sừng thái dương hội tụ. Chỉ số này ổn định khá tốt trong suốt thai kỳ, nên rất hữu ích để sàng lọc bất thường.
Cách đo não thất bên đúng chuẩn: Đo ở đâu?
Điểm mấu chốt của cách đo não thất bên đúng chuẩn là phải đo tại tâm nhĩ não thất bên. Mặt cắt dùng để đo là mặt cắt ngang xuyên não thất. Trên mặt cắt này cần nhìn thấy sừng trán, khoang vách trong suốt và hai bán cầu đối xứng.
Thước đo phải đặt từ mép trong đến mép trong của thành não thất. Đường đo phải vuông góc với trục dọc của não thất bên. Nói đơn giản, không đo chéo, không đo theo hướng của thành não thất và không đo ở đoạn quá sau nơi não thất hẹp lại.
Đây là chi tiết rất quan trọng. Chỉ cần đặt thước lệch một chút, số đo có thể tăng giả hoặc giảm giả. Vì vậy, khi báo cáo ghi 9,8 mm, 10,1 mm hay 10,3 mm, kinh nghiệm của người làm siêu âm có ý nghĩa rất lớn.
Giá trị bình thường của não thất bên là bao nhiêu?
Bề rộng tâm nhĩ não thất bên bình thường là dưới 10 mm trong suốt thai kỳ. Đây là ngưỡng được dùng rộng rãi trong thực hành quốc tế.
Khi số đo từ 10 đến 12 mm, thai được xếp vào nhóm giãn não thất nhẹ. Từ 13 đến 15 mm là giãn não thất mức vừa. Trên 15 mm là giãn não thất nặng, và được xem đây là nhóm có nguy cơ cao hơn, cần đánh giá nguyên nhân kỹ hơn.
Điều cần nhớ là ngưỡng 10 mm không thay đổi theo tuổi thai. Chính vì vậy, bác sĩ không cần dùng biểu đồ riêng cho từng tuần thai khi đánh giá chỉ số này. Đây là ưu điểm lớn của phép đo tâm nhĩ não thất bên.
Cách đo não thất bên đúng chuẩn: Đo lúc nào?
Đa số trường hợp được phát hiện trong siêu âm hình thái thai quý hai, thường ở 18 đến 22 tuần. Đây là giai đoạn hệ thần kinh trung ương đã đủ phát triển để khảo sát tương đối rõ. Nếu phát hiện bất thường, thai thường cần siêu âm lại ở quý ba để xem não thất ổn định, thoái lui hay tiếp tục giãn thêm.
Một số trung tâm có thể nhận ra giãn não thất sớm hơn ở quý một. Tuy nhiên, ở giai đoạn 11 đến 14 tuần, tiêu chuẩn đo chưa chuẩn hóa đầy đủ như ở quý hai. Vì vậy, mốc 18 đến 22 tuần vẫn là thời điểm quan trọng nhất để đánh giá chuẩn xác.
Nếu đã có một lần đo sát ngưỡng 10 mm, không nên vội kết luận chỉ dựa trên một ảnh đơn lẻ. Khi đó, việc đo lại với mặt cắt chuẩn, máy tốt và người có kinh nghiệm là rất cần thiết. Nhiều trường hợp chỉ khác nhau do kỹ thuật đặt thước.
Những lỗi thường gặp khi đo não thất bên
Lỗi đầu tiên là chọn sai mặt cắt. Nếu mặt cắt không thật sự đi qua mặt phẳng xuyên não thất chuẩn, não thất có thể trông rộng hơn thực tế. Đây là lỗi không hiếm trong thực hành thường ngày.
Lỗi thứ hai là đặt thước không đúng. Hướng dẫn chuẩn yêu cầu đo mép trong đến mép trong. Nếu đo giữa đến giữa hoặc ngoài đến ngoài, kết quả sẽ sai. Đây là lỗi kỹ thuật cơ bản nhưng có thể làm thay đổi quyết định theo dõi và tư vấn.
Lỗi thứ ba là đặt thước quá phía sau. Đo ở phần hẹp hơn hoặc không đúng mức rãnh đỉnh chẩm sẽ cho ra con số không phản ánh đúng bề rộng tâm nhĩ. Lỗi thứ tư là đường đo không vuông góc với trục não thất. Đo chéo gần như luôn làm số đo tăng giả.
Lỗi thứ năm là nhầm mô não trong với dịch não tủy. Não thai bình thường có thể khá trong trên siêu âm và tạo cảm giác như khoang dịch. Người ít kinh nghiệm có thể vì vậy mà chẩn đoán quá mức.
Có cần đo một bên hay cả hai bên?
Não thất bên có thể giãn một bên hoặc hai bên. Trong thực hành, cả hai não thất đều cần được quan sát. Nếu có chênh lệch nhẹ giữa hai bên nhưng cả hai vẫn dưới 10 mm, bất đối xứng đơn thuần thường không đồng nghĩa với bất thường thần kinh.
Tuy vậy, khi một bên đã chạm ngưỡng hoặc vượt ngưỡng 10 mm, thai cần được khảo sát kỹ hơn. Lúc này, mục tiêu không chỉ là xác nhận số đo mà còn là tìm nguyên nhân đi kèm như bất sản thể chai, bất thường hố sau, xuất huyết, nhiễm trùng bào thai hoặc các dị tật thần kinh trung ương khác.
Sau khi đo thấy giãn não thất, bước tiếp theo là gì?
Khi phát hiện não thất bên từ 10 mm trở lên, khuyến nghị hiện nay là phải làm siêu âm hình thái chi tiết và siêu âm thần kinh thai chuyên sâu nếu có điều kiện. Mục tiêu là xác định xem đây có thật sự là giãn não thất đơn độc hay không.
Nên chọc ối để làm phân tích nhiễm sắc thể và microarray. Đồng thời, cần xét nghiệm các nguyên nhân nhiễm trùng quan trọng như CMV và toxoplasma. Microarray là lựa chọn nên được cung cấp khi thai có bất thường cấu trúc phát hiện trên siêu âm.
MRI thai có thể được cân nhắc trong một số trường hợp. Giá trị của MRI cao hơn khi muốn tìm thêm bất thường thần kinh trung ương mà siêu âm chưa trả lời rõ. Tuy nhiên, MRI sẽ hữu ích nhất khi có máy phù hợp và người đọc có kinh nghiệm về thần kinh thai.
Siêu âm theo dõi cũng rất quan trọng. Một số trường hợp ổn định hoặc giảm dần. Một số trường hợp lại tiến triển nặng hơn. Hướng đi tư vấn và tiên lượng vì thế không nên dựa vào một mốc đo duy nhất.
Tiên lượng có phụ thuộc vào số đo không?
Có. Mức độ giãn là một yếu tố quan trọng. Trong trường hợp giãn não thất nhẹ đơn độc, khả năng sống và phát triển thần kinh bình thường nhìn chung rất tốt. Với nhóm 10 đến 12 mm đơn độc, khả năng phát triển bình thường sau sinh thường trên 90%. Với nhóm 13 đến 15 mm đơn độc, tiên lượng vẫn khá thuận lợi nhưng nguy cơ bất thường phát triển thần kinh cao hơn.
Dù vậy, số đo không phải yếu tố duy nhất. Tiên lượng còn phụ thuộc vào việc có bất thường phối hợp hay không, kết quả xét nghiệm di truyền, dấu hiệu nhiễm trùng và diễn tiến ở các lần siêu âm sau. Vì vậy, cùng là 11 mm nhưng hai thai có thể có ý nghĩa lâm sàng rất khác nhau.
Khi đọc phiếu siêu âm, cha mẹ nên hiểu thế nào cho đúng?
Nếu phiếu ghi não thất bên 6 mm, 7 mm hay 8 mm, đây vẫn nằm trong giới hạn bình thường. Nếu phiếu ghi 9 mm nhưng bác sĩ không mô tả thêm bất thường nào khác, thường chỉ cần tiếp tục theo dõi thai kỳ như kế hoạch.
Nếu phiếu ghi 10 mm hoặc hơn, điều quan trọng không phải là hoảng sợ. Điều quan trọng là xem phép đo đã được thực hiện đúng chuẩn chưa, có bất thường não hay cơ quan khác đi kèm không, và bác sĩ đã lên kế hoạch đánh giá tiếp theo thế nào. Cách đo não thất bên đúng chuẩn luôn là nền tảng trước khi nói đến tiên lượng.
Khi nào nên đi khám lại tại cơ sở chuyên sâu?
Thai phụ nên được đánh giá lại sớm khi phiếu siêu âm ghi não thất bên từ 10 mm trở lên, khi kết quả giữa các lần đo không thống nhất, hoặc khi báo cáo có thêm các cụm từ như giãn não thất một bên, đám rối mạch treo, bất sản thể chai nghi ngờ, hố sau bất thường hay đầu to. Đây là những tình huống cần siêu âm thần kinh thai bài bản hơn.
Tại phòng khám chuyên sâu, mục tiêu của buổi khám lại không phải chỉ để đo lại một con số. Mục tiêu là xác nhận mặt cắt, kiểm tra toàn bộ não thai, đối chiếu hồ sơ cũ, giải thích mức độ nguy cơ và lập kế hoạch theo dõi tiếp theo cho từng trường hợp cụ thể.
Kết luận
Cách đo não thất bên đúng chuẩn là một kỹ thuật nhỏ nhưng có giá trị lâm sàng rất lớn. Phải đo đúng tại tâm nhĩ não thất bên, trên mặt cắt xuyên não thất chuẩn, theo kiểu mép trong đến mép trong và vuông góc với trục não thất. Ngưỡng dưới 10 mm được xem là bình thường trong suốt thai kỳ. Khi kết quả từ 10 mm trở lên, thai cần được đánh giá hệ thống hơn bằng siêu âm chi tiết, theo dõi lại và cân nhắc xét nghiệm nguyên nhân theo khuyến nghị chuyên ngành. Nếu đang cầm một phiếu siêu âm có ghi giãn não thất hoặc kết quả nằm sát ngưỡng, nên khám lại ở cơ sở có kinh nghiệm về siêu âm thần kinh thai để tránh kết luận vội và tránh bỏ sót bất thường quan trọng.
Tìm hiểu thêm tại đây
