Khi siêu âm ghi nhận giãn não thất, nhiều gia đình nghĩ ngay đến câu hỏi thai bị giãn não thất có giữ được không. Thực tế, không thể trả lời chỉ bằng một con số. Cần đánh giá mức độ giãn, bất thường cấu trúc khác, có nhiễm trùng bào thai, kết quả xét nghiệm di truyền ra sao và não thất có tăng dần theo thời gian hay không. Nhiều trường hợp giãn não thất nhẹ, đơn thuần vẫn có tiên lượng tốt.
Giãn não thất thai nhi là gì và được chia mức độ ra sao
Giãn não thất là tình trạng bề rộng tâm nhĩ não thất bên đo được từ 10 mm trở lên. Trong thực hành, giãn não thất thường được chia thành mức nhẹ 10 đến 12 mm. Mức trung bình 13 đến 15 mm. Và mức nặng trên 15 mm. Càng tăng mức độ, nguy cơ bất thường đi kèm và ảnh hưởng phát triển thần kinh càng cao .
Điểm rất quan trọng là giãn não thất là một dấu hiệu siêu âm. Nói cách khác, bác sĩ sẽ nguyên nhân chính phía sau. Vì vậy, muốn trả lời thai bị giãn não thất có giữ được không thì phải đi tiếp bước tìm nguyên nhân.
Thai bị giãn não thất có giữ được không
Câu trả lời là có nhiều trường hợp vẫn tiếp tục thai kỳ và em bé có kết cục tốt. Nhưng điều đó chỉ đúng sau khi đã đánh giá đầy đủ. SMFM cho biết với giãn não thất nhẹ, đơn thuần, khả năng sống và phát triển thần kinh bình thường là trên 90 phần trăm. Với giãn não thất trung bình, khả năng phát triển thần kinh thuận lợi vẫn khá cao, khoảng 75 đến 93 phần trăm. Nhưng nguy cơ chậm phát triển sẽ cao hơn nhóm nhẹ.
Ngược lại, nếu giãn não thất nặng, tăng nhanh theo thời gian. Hoặc kèm bất thường cấu trúc thần kinh trung ương, di truyền hay nhiễm trùng bào thai. Khi đó tiên lượng sẽ cần thận trọng hơn nhiều. Vì vậy, không nên trả lời theo kiểu có hoặc không ngay từ lần siêu âm đầu tiên. Cần trả lời sau khi ghép đủ toàn bộ dữ kiện lâm sàng và cận lâm sàng.
Khi nào tiên lượng thường tốt hơn
Tiên lượng thường tốt hơn khi giãn não thất ở mức nhẹ, không có dị tật đi kèm, không tiến triển thêm qua các lần siêu âm và không phát hiện bất thường di truyền hay nhiễm trùng bào thai. Trong nhóm này, nhiều trẻ sau sinh vẫn phát triển bình thường.
Ngoài mức độ giãn, tính đơn thuần rất quan trọng. Nếu toàn bộ khảo sát thần kinh thai đều bình thường, các cơ quan khác cũng không có dị tật, nguy cơ sẽ thấp hơn nhiều so với trường hợp giãn não thất kèm bất thường thể chai, hố sau, tim thai hay bộ mặt. Tức là cùng một số đo, nhưng bối cảnh hoàn toàn khác nhau thì tiên lượng cũng khác nhau.
Những yếu tố làm tiên lượng xấu hơn
Yếu tố đầu tiên là mức độ giãn nặng hoặc tăng dần theo thời gian. Nếu số đo tăng lên rõ ở các lần siêu âm lặp lại, bác sĩ phải nghĩ đến tình trạng tắc nghẽn lưu thông dịch não tủy hoặc tổn thương não tiến triển. Đây là nhóm cần theo dõi sát hơn và thường cần thêm MRI thai nhi.
Yếu tố thứ hai là có bất thường cấu trúc đi kèm. Ví dụ bất sản thể chai, bất thường hố sau, xuất huyết nội sọ hoặc bất thường vỏ não. Khi đó, giãn não thất không còn là dấu hiệu đơn thuần mà có thể chỉ là phần nổi của một bệnh lý thần kinh trung ương phức tạp hơn.
Yếu tố thứ ba là bất thường di truyền hoặc nhiễm trùng thai. SMFM khuyến nghị nên đề nghị chọc ối làm microarray khi phát hiện ventriculomegaly. Đồng thời xét nghiệm CMV và toxoplasma cho mẹ hoặc thai, dù mẹ không có triệu chứng rõ. Điều này cho thấy hai nhóm nguyên nhân này đủ quan trọng để luôn phải nghĩ tới.
Vì sao thai lại bị giãn não thất
Có nhiều nguyên nhân. Một số trường hợp liên quan đến tắc nghẽn đường lưu thông dịch não tủy, ví dụ hẹp cống não. Một số khác liên quan đến bất thường hình thành não, bất thường nhiễm sắc thể, hội chứng gen, xuất huyết nội sọ hoặc nhiễm trùng bào thai. Với CMV bẩm sinh, ACOG nêu các dấu hiệu siêu âm có thể gặp gồm ventriculomegaly, vôi hóa nội sọ và đầu nhỏ.
Điểm cần nhớ là không phải mọi trường hợp đều tìm ra một nguyên nhân nặng. Có trường hợp giãn nhẹ, đơn thuần và sau đó ổn định. Nhưng cũng có trường hợp ban đầu nhìn khá kín đáo, về sau mới bộc lộ thêm bất thường. Vì vậy, đánh giá ban đầu và theo dõi lại đều quan trọng như nhau.
Cần làm gì sau khi phát hiện giãn não thất
Bước đầu tiên là siêu âm thần kinh thai chuyên sâu. Việc này không chỉ để đo lại cho đúng. Mà còn để khảo sát thể chai, hố sau, nhu mô não, sự cân xứng hai bên và tìm dị tật ngoài hệ thần kinh. ISUOG có hướng dẫn riêng về neurosonography mục tiêu khi nghi bất thường thần kinh trung ương.
Bước tiếp theo là đánh giá nguyên nhân bằng xét nghiệm. SMFM khuyến nghị đề nghị chọc ối làm microarray khi phát hiện giãn não thất. Đồng thời, cần xét nghiệm CMV và toxoplasma vì đây là hai nguyên nhân nhiễm trùng bào thai quan trọng, có thể gây tổn thương não và làm thay đổi tiên lượng rõ rệt.
Trong nhiều trường hợp, MRI thai nhi nên được cân nhắc thêm. ISUOG cho biết MRI là phương tiện bổ sung quan trọng khi có ventriculomegaly. Hoặc nghi tổn thương thần kinh trung ương. Nhất là khi cần đánh giá sâu hơn về nhu mô não và vỏ não. Tuy vậy, MRI không thay thế siêu âm. Nó có giá trị nhất khi được đặt sau một lần siêu âm thần kinh thật kỹ.
Bao lâu cần siêu âm lại
Theo SMFM, cần siêu âm theo dõi lại để đánh giá não thất có tiến triển hay không. Trong thực hành, khoảng cách giữa các lần khám thường được cá thể hóa. Nhưng mục tiêu luôn là xác định não thất đang giữ nguyên, giảm hay tăng. Đây là một phần rất quan trọng của tư vấn tiên lượng.
Nói ngắn gọn, một trường hợp giãn 11 mm đứng yên qua nhiều lần khám khác hoàn toàn với một trường hợp từ 11 mm tăng lên 14 hoặc 15 mm. Vì vậy, nếu mới chỉ có một phiếu siêu âm, gia đình chưa nên tự kết luận tốt hay xấu. Kết luận đúng phải dựa trên xu hướng theo thời gian.
Vai trò của tư vấn đa chuyên khoa
Có những trường hợp chỉ cần theo dõi sản khoa và siêu âm định kỳ. Nhưng cũng có trường hợp cần thêm bác sĩ di truyền, bác sĩ chẩn đoán hình ảnh thai, bác sĩ thần kinh nhi hoặc ngoại thần kinh nhi. Mục tiêu của hội chẩn không phải để làm gia đình sợ hơn, mà để nhìn đủ toàn bộ bức tranh trước sinh và chuẩn bị kế hoạch sau sinh nếu cần.
Với các gia đình đang cần một nơi đọc lại kết quả và sắp xếp lộ trình hợp lý, điểm quan trọng là chọn cơ sở có kinh nghiệm về siêu âm thần kinh thai và tư vấn y học bào thai. Vai trò của một phòng khám chuyên sâu như Dr Tú Y học bào thai là đọc lại hồ sơ cũ, siêu âm đánh giá lại có hệ thống, giải thích nguyên nhân có thể gặp và lên kế hoạch theo dõi tiếp theo cho từng mốc thai kỳ.
Nguyên tắc dễ nhớ cho gia đình
Không quyết định theo một số đo, phải quyết định theo toàn bộ bức tranh
Một con số 10 hay 11 mm chưa đủ để nói thai tốt hay xấu. Cần ghép số đo đó với hình ảnh não còn lại, các cơ quan khác, kết quả di truyền, xét nghiệm nhiễm trùng và diễn tiến qua các lần khám. Đây là nguyên tắc giúp tư vấn chính xác hơn và cũng giúp gia đình bớt hoang mang hơn.
Gia đình nên làm gì ngay sau khi nhận kết quả
Trong ngày đầu tiên, hãy giữ lại toàn bộ hồ sơ. Nên chụp ảnh phiếu siêu âm, phiếu xét nghiệm, NIPT nếu có và các giấy hẹn cũ. Trên phiếu siêu âm, cần chú ý đúng ba điểm: số đo là bao nhiêu mm, một bên hay hai bên, và có ghi bất thường nào khác không.
Trong vài ngày tiếp theo, nên đi khám lại ở nơi có kinh nghiệm về siêu âm thần kinh thai. Khi gặp bác sĩ, nên hỏi đúng trọng tâm. Đây là giãn nhẹ, trung bình hay nặng. Có đơn thuần hay không. Có cần chọc ối không. Có cần làm CMV và toxoplasma không. Có cần MRI thai không. Bao lâu siêu âm lại. Sau sinh bé có cần gặp thần kinh nhi hay ngoại thần kinh nhi không. Những câu hỏi ngắn như vậy sẽ giúp buổi tư vấn đi đúng trọng tâm hơn.
Điều nên tránh là đọc quá nhiều hội nhóm và so trường hợp của mình với người khác. Cùng là giãn não thất nhưng nguyên nhân và tiên lượng có thể rất khác. Điều cũng nên tránh là trì hoãn khám lại khi đã có số đo từ 10 mm trở lên, vì giá trị của theo dõi nằm ở việc phát hiện thay đổi sớm.
Kết luận
Thai bị giãn não thất có giữ được không không có một đáp án chung cho tất cả các trường hợp. Nhiều thai bị giãn não thất nhẹ, đơn thuần vẫn có thể tiếp tục thai kỳ và có kết cục tốt. Nhưng để trả lời đúng, cần siêu âm thần kinh thai chuyên sâu, đánh giá di truyền, loại trừ nhiễm trùng bào thai và theo dõi diễn tiến theo thời gian.
Điều quan trọng nhất là bình tĩnh và đi theo đúng trình tự. Khi có kết quả nghi ngờ, hãy mang toàn bộ hồ sơ đến cơ sở có kinh nghiệm để được đọc lại và tư vấn rõ ràng. Trong y học bào thai, quyết định đúng thường không đến từ một câu trả lời vội, mà đến từ một quá trình đánh giá đủ và đúng.
Với hơn 20 năm làm việc trong lĩnh vực sản phụ khoa và y học bào thai. Điều quan trọng nhất mà Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn theo đuổi là giúp thai phụ hiểu đúng bản chất sàng lọc, bám sát mốc thời gian của thai kỳ, và đi từng bước chắc chắn.
Các mẹ tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
