NIPT nguy cơ thấp nhưng siêu âm có dị tật – Cần làm gì tiếp theo?

NIPT nguy cơ thấp nhưng siêu âm có dị tật là tình huống khiến nhiều gia đình bối rối. Mẹ bầu thường nghĩ rằng NIPT “bình thường” thì thai sẽ không còn nguy cơ bất thường di truyền. Nhưng cách hiểu này chưa chính xác.

NIPT là xét nghiệm sàng lọc. Xét nghiệm này giúp đánh giá nguy cơ một số bất thường nhiễm sắc thể thường gặp, đặc biệt trisomy 21, trisomy 18 và trisomy 13. Tuy nhiên, NIPT không phải xét nghiệm chẩn đoán. NIPT cũng không loại trừ mọi dị tật cấu trúc, vi mất đoạn, vi lặp đoạn hoặc bệnh đơn gen. Cell-free DNA là xét nghiệm sàng lọc có hiệu quả cao, nhưng không tương đương chẩn đoán.

Vì vậy, khi siêu âm phát hiện dị tật cấu trúc, mẹ bầu không nên dừng lại ở kết quả NIPT nguy cơ thấp. Cần siêu âm chuyên sâu, tư vấn y học bào thai và cân nhắc xét nghiệm chẩn đoán nếu phù hợp.

NIPT nguy cơ thấp nghĩa là gì?

NIPT nguy cơ thấp nghĩa là nguy cơ thai mắc các bất thường nằm trong phạm vi xét nghiệm được đánh giá là thấp. Kết quả này giúp giảm đáng kể lo lắng về một số lệch bội thường gặp.

Tuy nhiên, “nguy cơ thấp” không có nghĩa “bằng không”. Đây là nguyên tắc rất quan trọng trong tư vấn trước sinh. Một xét nghiệm sàng lọc tốt vẫn có giới hạn của nó.

NIPT chủ yếu phân tích DNA tự do trong máu mẹ. Phần lớn DNA này có nguồn gốc từ nhau thai, không phải lấy trực tiếp từ tế bào thai. Vì vậy, có những tình huống kết quả NIPT không phản ánh đầy đủ tình trạng di truyền của thai.

Khi siêu âm có dị tật, thông tin hình ảnh trở thành một dữ kiện mới. Dữ kiện này có thể làm thay đổi cách đánh giá nguy cơ, dù NIPT trước đó ghi nguy cơ thấp.

Vì sao NIPT thấp nhưng siêu âm vẫn có dị tật?

Có nhiều lý do. Trước hết, không phải mọi dị tật thai nhi đều do trisomy 21, 18 hoặc 13. Nhiều dị tật có nguyên nhân khác, bao gồm bất thường phát triển cơ quan, nhiễm trùng bào thai, yếu tố môi trường, hoặc bệnh di truyền không nằm trong gói NIPT.

Thứ hai, một số bất thường di truyền nhỏ không được NIPT thường quy phát hiện. Ví dụ vi mất đoạn, vi lặp đoạn hoặc một số bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể nhỏ có thể cần xét nghiệm sâu hơn.

Thứ ba, một số bệnh đơn gen không thể phát hiện bằng NIPT lệch bội thông thường. Khi thai có dị tật nhiều cơ quan, hoặc hình ảnh gợi ý hội chứng di truyền, bác sĩ có thể cần cân nhắc các xét nghiệm khác.

Cuối cùng, siêu âm và NIPT trả lời hai câu hỏi khác nhau. NIPT đánh giá nguy cơ di truyền trong phạm vi xét nghiệm. Siêu âm đánh giá hình thái và phát triển của thai.

Dị tật cấu trúc khác gì soft marker?

Đây là điểm cần phân biệt rõ. Soft marker là dấu hiệu siêu âm mềm. Nó thường không phải dị tật thật sự của cơ quan. Ví dụ nốt tăng âm trong tim, nang đám rối mạch mạc, giãn bể thận nhẹ hoặc xương đùi ngắn đơn độc.

Dị tật cấu trúc là bất thường hình thành của cơ quan. Ví dụ dị tật tim bẩm sinh, bất thường não, khe hở môi vòm, bất thường thận nặng, bất thường thành bụng hoặc bất thường xương.

Nếu chỉ có một soft marker đơn độc và NIPT nguy cơ thấp, nhiều trường hợp không cần chọc ối chỉ vì dấu hiệu đó. Nếu đã làm xét nghiệm lệch bội và kết quả nguy cơ thấp, thường không cần đánh giá nguy cơ lệch bội thêm chỉ vì một soft marker đơn độc.

Nhưng nếu siêu âm có dị tật cấu trúc, tình huống khác hẳn. Khi đó, cần đánh giá như một bất thường thai nhi thực sự, không nên xử trí như soft marker đơn độc.

Bước đầu tiên: xác nhận lại dị tật bằng siêu âm chuyên sâu

Khi NIPT nguy cơ thấp nhưng siêu âm có dị tật, bước đầu tiên là xác nhận lại hình ảnh. Một số phát hiện có thể phụ thuộc tư thế thai, tuổi thai, chất lượng máy hoặc kinh nghiệm người khám.

Siêu âm chuyên sâu giúp trả lời ba câu hỏi. Dị tật đó có thật không? Dị tật nằm ở cơ quan nào? Có bất thường nào khác đi kèm không?

Bác sĩ cần khảo sát có hệ thống não, mặt, tim, cột sống, thành bụng, thận, bàng quang, xương, bánh nhau, dây rốn, nước ối và tăng trưởng thai. Nếu nghi dị tật tim, cần siêu âm tim thai chuyên sâu.

Siêu âm giữa thai kỳ nhằm đánh giá giải phẫu thai. Dù có thể phát hiện nhiều bất thường quan trọng, siêu âm vẫn có giới hạn và một số bất thường có thể xuất hiện muộn hơn.

Bước thứ hai: xem lại toàn bộ hồ sơ sàng lọc

Sau khi xác nhận dị tật, bác sĩ cần xem lại toàn bộ hồ sơ. Không nên chỉ nhìn một dòng “NIPT nguy cơ thấp”.

Cần xem NIPT đã khảo sát những bất thường nào. Gói xét nghiệm có chỉ gồm trisomy 21, 18, 13 và nhiễm sắc thể giới tính không? Có khảo sát vi mất đoạn không? Tỷ lệ DNA thai, hay fetal fraction, có đủ không?

Cần xem kết quả siêu âm quý một. Độ mờ da gáy có tăng không? Xương mũi có thấy không? Có bất thường lớn nào từng được ghi nhận không?

Cũng cần xem tiền sử gia đình. Gia đình từng có thai dị tật, thai lưu, sảy thai liên tiếp, con mắc bệnh di truyền hoặc bất thường nhiễm sắc thể không?

Một kết quả NIPT nguy cơ thấp chỉ là một phần trong bức tranh. Khi có dị tật, bức tranh cần được dựng lại từ đầu.

Bước thứ ba: tư vấn di truyền trước khi làm xét nghiệm

Tư vấn di truyền không phải là thủ tục hình thức. Đây là bước giúp gia đình hiểu nên làm xét nghiệm gì và vì sao.

Nếu thai có dị tật cấu trúc, bác sĩ thường cần giải thích nhóm nguyên nhân có thể gặp. Một số dị tật liên quan lệch bội lớn. Một số liên quan vi mất đoạn, vi lặp đoạn. Một số liên quan bệnh đơn gen. Một số không tìm được nguyên nhân di truyền trước sinh.

Gia đình cũng cần biết xét nghiệm nào trả lời được câu hỏi nào. Karyotype, CMA và WES không giống nhau. Chúng không thay thế nhau hoàn toàn.

Tư vấn trước xét nghiệm giúp tránh hai sai lầm. Một là làm quá ít nên bỏ sót thông tin quan trọng. Hai là làm quá rộng nhưng không chuẩn bị tâm lý cho kết quả khó diễn giải.

Khi nào cần chọc ối?

Chọc ối thường được cân nhắc khi siêu âm có dị tật cấu trúc, dù NIPT nguy cơ thấp. Lý do là chọc ối lấy mẫu thai để làm xét nghiệm chẩn đoán, trong khi NIPT chỉ là sàng lọc.

Chọc ối thường được thực hiện từ sau khoảng 15–16 tuần. Trên mẫu ối, phòng xét nghiệm có thể làm xét nghiệm nhanh lệch bội, karyotype, CMA hoặc xét nghiệm gen chuyên sâu tùy tình huống.

Không phải mọi dị tật đều bắt buộc chọc ối. Quyết định phụ thuộc loại dị tật, mức độ nặng, có bất thường đi kèm không, tuổi thai, tiền sử gia đình và mong muốn của cha mẹ.

Tuy nhiên, nếu dị tật rõ, nhiều cơ quan bất thường, thai chậm tăng trưởng sớm hoặc có dấu hiệu gợi ý hội chứng di truyền, gia đình nên được tư vấn chọc ối một cách nghiêm túc.

Khi nào cần CMA?

CMA là phân tích vi mất đoạn và vi lặp đoạn bằng microarray nhiễm sắc thể. Xét nghiệm này giúp phát hiện các mất đoạn hoặc lặp đoạn nhỏ mà karyotype thường quy có thể bỏ sót.

Nên đề nghị CMA khi thực hiện xét nghiệm di truyền trong các trường hợp thai có dị tật cấu trúc hoặc thai lưu. CMA có độ phân giải cao hơn karyotype và có thể phát hiện các mất đoạn, lặp đoạn nhỏ.

Vì vậy, nếu NIPT nguy cơ thấp nhưng siêu âm có dị tật cấu trúc, CMA thường là xét nghiệm cần được thảo luận. Đặc biệt khi dị tật liên quan tim, não, thận, xương, mặt hoặc nhiều cơ quan.

Tuy nhiên, CMA cũng có giới hạn. CMA không phát hiện tốt chuyển đoạn cân bằng. CMA cũng không phát hiện được mọi bệnh đơn gen. Kết quả đôi khi có thể là VUS, tức biến thể chưa rõ ý nghĩa.

Karyotype còn cần không?

Karyotype là nhiễm sắc thể đồ. Xét nghiệm này giúp quan sát số lượng và cấu trúc lớn của nhiễm sắc thể.

Trong một số tình huống, karyotype vẫn có giá trị. Ví dụ nghi chuyển đoạn, bất thường cấu trúc lớn hoặc khi gia đình cần thông tin phục vụ tư vấn nguy cơ tái phát.

Tuy nhiên, với thai có dị tật cấu trúc, nhiều hướng dẫn hiện nay ưu tiên thảo luận CMA vì khả năng phát hiện bất thường nhỏ tốt hơn. Khi thai có bất thường cấu trúc và gia đình chọn xét nghiệm xâm lấn, CMA nên được đề nghị.

Điều quan trọng là không chọn xét nghiệm theo cảm giác “cái nào hiện đại hơn”. Cần chọn theo câu hỏi lâm sàng. Có khi cần một xét nghiệm. Có khi cần phối hợp nhiều xét nghiệm.

Khi nào cần WES?

WES là giải trình tự vùng mã hóa. Xét nghiệm này tìm các biến thể ở vùng mã hóa của gen, thường được cân nhắc khi nghi bệnh đơn gen.

WES không phải xét nghiệm đầu tay cho mọi trường hợp dị tật. Thường chỉ cân nhắc khi thai có dị tật cấu trúc rõ, đặc biệt nhiều cơ quan, và karyotype hoặc CMA không giải thích được nguyên nhân.

Ví dụ, thai có bất thường hệ xương, bất thường não phức tạp, nhiều dị tật phối hợp hoặc hình ảnh gợi ý một hội chứng đơn gen. Khi đó, WES bộ ba, gồm thai, mẹ và cha, có thể giúp tăng khả năng diễn giải.

Tuy nhiên, WES cần tư vấn kỹ. Xét nghiệm có thể cho kết quả âm tính, dương tính hoặc biến thể chưa rõ ý nghĩa. Không nên làm WES chỉ vì lo lắng khi chưa có câu hỏi lâm sàng rõ.

Có nên làm lại NIPT không?

Thông thường, nếu đã có NIPT nguy cơ thấp và siêu âm phát hiện dị tật cấu trúc, làm lại NIPT không phải bước ưu tiên. Lý do là vấn đề hiện tại không còn là sàng lọc nguy cơ ban đầu.

Khi đã có dị tật, câu hỏi cần trả lời là: thai có bất thường di truyền nào giải thích được dị tật này không? Câu hỏi này thường cần xét nghiệm chẩn đoán, không phải lặp lại sàng lọc.

Làm lại NIPT có thể khiến gia đình mất thời gian. Nếu kết quả vẫn nguy cơ thấp, nó cũng không loại trừ các nguyên nhân ngoài phạm vi xét nghiệm.

Trong một số tình huống đặc biệt, bác sĩ có thể xem lại chất lượng mẫu NIPT hoặc gói xét nghiệm. Nhưng hướng xử trí thường là tư vấn chẩn đoán, siêu âm chuyên sâu và chọn xét nghiệm phù hợp.

Nếu chọc ối bình thường thì đã yên tâm chưa?

Kết quả chọc ối bình thường là thông tin rất quan trọng. Nhưng mức độ yên tâm phụ thuộc xét nghiệm đã làm là gì.

Nếu chỉ làm xét nghiệm nhanh lệch bội, kết quả bình thường chỉ loại trừ một số bất thường thường gặp. Nếu làm karyotype bình thường, vẫn có thể còn bất thường nhỏ không phát hiện được. Nếu làm CMA bình thường, vẫn có thể còn bệnh đơn gen hoặc nguyên nhân không di truyền.

Vì vậy, sau một kết quả bình thường, bác sĩ vẫn cần quay lại siêu âm. Dị tật đó có nặng không? Có tiến triển không? Có cần siêu âm tim thai, MRI thai, xét nghiệm nhiễm trùng hoặc theo dõi tăng trưởng không?

Kết quả di truyền bình thường không làm biến mất dị tật trên siêu âm. Nó giúp thu hẹp nguyên nhân và hỗ trợ tiên lượng.

Cha mẹ cần chuẩn bị gì trước buổi tư vấn?

Mẹ bầu nên mang toàn bộ hồ sơ thai kỳ. Quan trọng nhất là kết quả NIPT đầy đủ, không chỉ ảnh chụp dòng “nguy cơ thấp”.

Cần mang phiếu siêu âm quý một, siêu âm hình thái, hình ảnh hoặc video nếu có. Nếu dị tật được phát hiện ở nhiều nơi, nên mang tất cả kết quả để bác sĩ so sánh.

Gia đình cũng nên chuẩn bị thông tin tiền sử. Có từng sảy thai liên tiếp, thai lưu, thai dị tật, con mắc bệnh di truyền hoặc người thân có bất thường bẩm sinh không?

Trước buổi tư vấn, cha mẹ nên ghi lại câu hỏi. Ví dụ dị tật này có thể liên quan bệnh gì, cần xét nghiệm nào, xét nghiệm đó trả lời được gì, và nếu kết quả bình thường thì bước tiếp theo là gì.

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm thứ nhất là NIPT nguy cơ thấp thì thai chắc chắn không có dị tật. Không đúng. NIPT không thay thế siêu âm hình thái và không loại trừ mọi bệnh di truyền.

Hiểu lầm thứ hai là siêu âm có dị tật thì NIPT chắc chắn sai. Không hẳn. Dị tật có thể do nguyên nhân ngoài phạm vi NIPT.

Hiểu lầm thứ ba là cứ chọc ối là biết hết nguyên nhân. Không đúng. Chọc ối là cách lấy mẫu. Còn biết được gì phụ thuộc xét nghiệm được làm trên mẫu đó.

Hiểu lầm thứ tư là CMA hoặc WES càng làm sớm càng tốt trong mọi trường hợp. Không đúng. Cần chọn xét nghiệm theo dị tật, tuổi thai và câu hỏi lâm sàng.

Khi nào cần khám y học bào thai?

Mẹ bầu nên khám y học bào thai khi NIPT nguy cơ thấp nhưng siêu âm phát hiện dị tật cấu trúc. Đây là tình huống cần đánh giá lại, không nên chỉ theo dõi thông thường.

Cần khám chuyên sâu nếu dị tật liên quan tim, não, thận, mặt, chi, cột sống, thành bụng hoặc nhiều cơ quan. Cũng cần khám nếu thai chậm tăng trưởng sớm, nước ối bất thường hoặc Doppler bất thường.

Một buổi khám y học bào thai không chỉ là siêu âm lại. Mục tiêu là xác nhận dị tật, tìm dấu hiệu đi kèm, đọc lại NIPT, tư vấn nguy cơ và xây dựng lộ trình xét nghiệm.

Trong nhiều trường hợp, hướng đi đúng không phải là làm thêm một xét nghiệm thật nhanh. Hướng đi đúng là đặt đúng câu hỏi trước khi chọn xét nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

NIPT nguy cơ thấp nhưng siêu âm có dị tật có đáng lo không?

Có, cần được đánh giá lại. NIPT thấp làm giảm nguy cơ một số lệch bội, nhưng không loại trừ mọi nguyên nhân gây dị tật.

Có cần chọc ối không?

Có thể cần, nhất là khi dị tật cấu trúc rõ, nhiều cơ quan bất thường hoặc nghi hội chứng di truyền. Quyết định cần tư vấn cá thể hóa.

Có nên làm lại NIPT không?

Thường không phải bước ưu tiên. Khi siêu âm có dị tật, xét nghiệm chẩn đoán như chọc ối kèm xét nghiệm phù hợp thường có giá trị hơn.

CMA có cần thiết không?

CMA thường được thảo luận khi thai có dị tật cấu trúc và gia đình chọn xét nghiệm chẩn đoán. Xét nghiệm này giúp phát hiện vi mất đoạn và vi lặp đoạn.

WES có phải làm ngay không?

Không phải luôn luôn. WES thường cân nhắc khi thai có dị tật cấu trúc nghi bệnh đơn gen, đặc biệt khi karyotype hoặc CMA chưa giải thích được nguyên nhân.

Kết luận

NIPT nguy cơ thấp nhưng siêu âm có dị tật là tình huống không nên chủ quan. Kết quả NIPT giúp giảm nguy cơ một số bất thường trong phạm vi xét nghiệm, nhưng không loại trừ mọi nguyên nhân gây dị tật thai nhi.

Bước quan trọng đầu tiên là siêu âm chuyên sâu để xác nhận dị tật và tìm dấu hiệu đi kèm. Sau đó, bác sĩ cần xem lại toàn bộ hồ sơ sàng lọc, tiền sử gia đình và tuổi thai.

Nếu dị tật cấu trúc rõ, gia đình nên được tư vấn về chọc ối và các xét nghiệm chẩn đoán như karyotype, CMA hoặc WES tùy bối cảnh. Không nên chỉ làm lại NIPT để tìm sự yên tâm.

Cách tiếp cận đúng là bình tĩnh, có hệ thống và cá thể hóa. Khi hiểu rõ NIPT trả lời được gì, siêu âm phát hiện điều gì và xét nghiệm chẩn đoán có thể giúp gì, cha mẹ sẽ có nền tảng tốt hơn để đưa ra quyết định phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. American College of Obstetricians and Gynecologists. Current ACOG Guidance: Non-Invasive Prenatal Testing.
2. Society for Maternal-Fetal Medicine. Consult Series #41: The use of chromosomal microarray for prenatal diagnosis.
3. International Society of Ultrasound in Obstetrics and Gynecology. Practice Guidelines – ultrasound in obstetrics and gynecology.

Lưu ý y khoa: Nội dung chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo. Bài viết không thay thế khám, chẩn đoán hoặc tư vấn trực tiếp. Mỗi thai kỳ cần được đánh giá cá thể hóa bởi bác sĩ chuyên khoa.

Tìm hiểu thêm tại đây