Bất sản thể chai không phải một chẩn đoán di truyền duy nhất. Đây là một kiểu hình chung. Cùng một hình ảnh siêu âm, nguyên nhân có thể rất khác nhau. Có thai chỉ tổn thương đơn độc. Có thai lại thuộc một hội chứng di truyền rộng hơn. Vì vậy, khi phát hiện bất sản thể chai, không chỉ hỏi có hay không có thể chai. Cần hỏi nó thuộc nhóm nguyên nhân nào. Cũng cần tìm các dấu hiệu đi kèm.
Bất sản thể chai gặp khoảng 1 trên 4000 đến 5000 thai kỳ hoặc trẻ sinh sống. Điểm quan trọng hơn là mối liên quan với nhiều bất thường khác. Nhóm này gồm dị tật phối hợp, lệch bội và hơn 200 hội chứng di truyền. Vì vậy, chỉ nhìn một cấu trúc bị thiếu là chưa đủ. Cần đặt nó trong bối cảnh toàn bộ não thai. Cũng phải đặt trong bối cảnh toàn bộ hình thái thai.
Vì sao bất sản thể chai là một dấu hiệu di truyền quan trọng
Thể chai là bó sợi thần kinh lớn nhất nối hai bán cầu đại não. Nó phát triển hoàn chỉnh về mặt hình thái cơ bản vào khoảng 20 tuần. Nếu quá trình tạo hình đường giữa bị rối loạn, thể chai có thể vắng hoàn toàn, thiếu một phần hoặc mỏng. Những rối loạn này không chỉ phản ánh một lỗi khu trú. Chúng thường phản ánh bất thường phát triển não rộng hơn hoặc một bệnh cảnh di truyền nền.
Một điểm rất thực hành là bất sản thể chai hiếm khi nên được xem là chẩn đoán cuối cùng ngay ở lần siêu âm đầu. Nếu thấy không có cavum septi pellucidi hoặc có giãn não thất, cần khảo sát lại thể chai thật kỹ. Nếu xác nhận bất sản thể chai, bước tiếp theo không phải là kết luận vội. Bước tiếp theo là phân tầng nguy cơ di truyền.
Nhóm đầu tiên cần nghĩ tới là lệch bội nhiễm sắc thể
Đây là nhóm phải nghĩ sớm vì gặp tương đối thường trong thực hành trước sinh. Bất sản thể chai có thể đi kèm trisomy 18, trisomy 13 và thể khảm nhiễm sắc thể 8. Ngoài ra còn có các mất đoạn, lặp đoạn và biến thể số bản sao khác. Trong các trường hợp tưởng như đơn độc, vẫn có thể có bất thường nhiễm sắc thể hoặc CNV. Tỷ lệ này đủ cao để không thể bỏ qua xét nghiệm di truyền.
Điểm cần nhớ là hai thai có hình ảnh thể chai khá giống nhau nhưng tiên lượng có thể khác hẳn. Một thai có microarray bình thường và MRI không phát hiện thêm tổn thương. Thai khác lại có CNV gây bệnh hoặc nằm trong lệch bội. Chính nền tảng di truyền này làm thay đổi cách tư vấn về nguy cơ chậm phát triển, nguy cơ tái phát và kế hoạch theo dõi sau sinh.
Nhóm thứ hai là các hội chứng đơn gen có bất sản thể chai là một phần của kiểu hình
Khi nói đến di truyền học của bất sản thể chai, không nên chỉ dừng ở lệch bội. Trong thực hành hiện nay, karyotype hoặc microarray nhiều khi chưa đủ. Exome ngày càng quan trọng, vì kiểu hình thai và xét nghiệm gen cần được ghép lại với nhau. Đây là điểm rất thực tế khi tư vấn cho gia đình.
Một hội chứng cần nghĩ tới là Acrocallosal syndrome. Gợi ý thường gặp là bất sản thể chai đi cùng đầu to, tăng khoảng cách hai mắt, đa ngón hoặc polysyndactyly. Một số thai còn có dị tật Dandy-Walker. Hội chứng này liên quan KIF7 và GLI3, theo kiểu lặn nhiễm sắc thể thường. Nếu siêu âm thấy bất sản thể chai kèm đa ngón, đây là hướng cần nghĩ mạnh.
Một hội chứng khác là Aicardi syndrome. Hội chứng này gặp gần như chỉ ở thai nữ hoặc trẻ gái. Thai có thể có bất sản thể chai, bất đối xứng hai bán cầu, giãn não thất, polymicrogyria, lạc chỗ quanh não thất hoặc giảm sản tiểu não. Nếu bất sản thể chai đi cùng bất đối xứng não hoặc bất thường vỏ não, Aicardi cần được đưa vào chẩn đoán phân biệt.
Ngoài ra, cũng cần nghĩ tới Joubert syndrome, Walker-Warburg syndrome, các hội chứng lissencephaly và L1-related X-linked hydrocephalus. Nhóm này đáng nghĩ hơn khi bất sản thể chai đi kèm bất thường hố sau, bất thường vỏ não, đầu nhỏ hoặc giãn não thất. Đây là lúc MRI thai và xét nghiệm gen giúp thu hẹp chẩn đoán.
Một số hội chứng khác cũng cần nhớ trong thực hành
Apert syndrome không phải hội chứng kinh điển của bất sản thể chai, nhưng có thể đi cùng bất thường đường giữa và không thấy cavum septi pellucidi trong chẩn đoán phân biệt. Nếu thai có craniosynostosis, tăng khoảng cách hai mắt và syndactyly phức tạp kiểu bàn tay hình găng, phải nghĩ tới Apert. Trường hợp này, thể chai bất thường có thể chỉ là một phần của bệnh cảnh sọ mặt rộng hơn.
Fanconi anemia là một ví dụ khác. Hội chứng này chủ yếu gợi ý khi có chậm tăng trưởng, dị tật tia quay, đầu nhỏ, bất thường thận và đôi khi có bất thường thể chai hoặc giãn não thất. Nếu bất sản thể chai đi với radial ray defect, không nên chỉ nghĩ đến một dị tật não đơn độc. Khi đó, hướng hội chứng toàn thân sẽ hợp lý hơn.
Ngoài ra, một số hội chứng và nhóm bệnh có thể biểu hiện bằng bất sản thể chai cùng bất thường mắt, mặt, tim, chi hoặc tăng trưởng. Vì vậy, cách nghĩ đúng không phải là cố nhớ một danh sách dài. Cách nghĩ đúng là dựa vào cụm dấu hiệu đi kèm. Nếu bất sản thể chai đi với đa ngón, nghĩ acrocallosal. Nếu đi với bất đối xứng bán cầu, bất thường vỏ não, tổn thương mắt, nghĩ Aicardi. Nếu đi với bất thường hố sau, giãn não thất, nghĩ thêm Joubert hoặc Walker-Warburg. Nếu đi với craniosynostosis và syndactyly, nghĩ Apert.
Khi nào nên nghĩ nhiều đến hội chứng hơn là bất sản thể chai đơn độc
Nguy cơ hội chứng tăng lên rõ khi có thêm bất thường thần kinh trung ương khác. Những dấu hiệu hay gặp gồm giãn não thất, bất thường hồi não, nang liên bán cầu, bất thường hố sau, thiểu sản hoặc bất thường vỏ não. Ngoài não, cần nhìn kỹ tim, mặt, tay chân và tăng trưởng thai. Bởi vì trong các ca hội chứng, bất sản thể chai thường chỉ là một mảnh trong bức tranh lớn hơn.
Cũng cần nhớ rằng MRI thai có thể phát hiện thêm bất thường não ở khoảng hơn 20 phần trăm các trường hợp tưởng như bất sản thể chai đơn độc trên siêu âm. Điều này rất quan trọng. Vì có thêm bất thường não thì xác suất hội chứng và tiên lượng xấu sẽ tăng lên.
Nên làm xét nghiệm gì khi đã phát hiện bất sản thể chai
Trong tiếp cận hiện nay, chromosomal microarray là xét nghiệm nền tảng cần được cân nhắc sớm. Lý do là bất sản thể chai có thể liên quan CNV và các bất thường nhiễm sắc thể dưới mức nhìn thấy bằng karyotype thường quy. Nếu microarray không giải thích được và thai có thêm bất thường, nên nghĩ đến exome hoặc panel gen thần kinh trung ương. Với các ca phức tạp, chỉ dừng ở karyotype hoặc microarray có thể là chưa đủ.
Cách chọn xét nghiệm nên đi cùng với kiểu hình. Nếu có đa dị tật hoặc thần kinh trung ương kèm ngoài thần kinh trung ương, lợi ích của exome sẽ cao hơn. Nếu nghi lệch bội rõ, microarray vẫn là bước rất hợp lý. Nếu kiểu hình rất gợi ý một hội chứng cụ thể, có thể chọn panel gen mục tiêu. Nhưng dù chọn cách nào, tư vấn di truyền nên đi song song từ đầu.
Tiên lượng phụ thuộc vào hội chứng nền nhiều hơn tên gọi bất sản thể chai
Đây là điểm rất quan trọng khi tư vấn cho thai phụ. Tên gọi bất sản thể chai tự nó không nói hết tiên lượng. Kết cục phụ thuộc chủ yếu vào việc có hay không có dị tật đi kèm, có hay không có hội chứng di truyền, và MRI có phát hiện thêm tổn thương não hay không. Khi xác nhận là đơn độc thật sự, khoảng hai phần ba đến ba phần tư trẻ có thể phát triển tương đối bình thường. Nhưng nếu nằm trong một hội chứng, tiên lượng có thể đổi hoàn toàn.
Vì vậy, câu hỏi đúng không phải là bất sản thể chai có nặng không. Câu hỏi đúng là bất sản thể chai này thuộc nhóm nào. Nếu chưa xác định được nhóm, tư vấn sẽ luôn thiếu chính xác. Đây là lý do phải làm đủ ba việc: siêu âm thần kinh thai chuyên sâu, MRI khi cần, và đánh giá di truyền theo tầng.
Kết luận
Di truyền học của bất sản thể chai rất rộng. Nhóm cần nghĩ đầu tiên là lệch bội và biến thể số bản sao, đặc biệt trisomy 18, trisomy 13 và thể khảm 8. Nhóm tiếp theo là các hội chứng đơn gen, trong đó acrocallosal syndrome, Aicardi syndrome, Joubert syndrome, Walker-Warburg syndrome, L1-related hydrocephalus, Apert syndrome và một số hội chứng hiếm khác là những hướng cần nhớ. Cách tiếp cận đúng là không hỏi đơn thuần có hay không có thể chai. Cách tiếp cận đúng là ghép thể chai với toàn bộ kiểu hình não, hình thái ngoài não và xét nghiệm di truyền phù hợp. Khi làm được điều đó, việc tư vấn mới thật sự sát với từng thai.
Tìm hiểu thêm tại đây
