Mang thai làm cơ thể mẹ thay đổi rất nhiều. Một trong các thay đổi quan trọng là khả năng kiểm soát đường huyết. Nhiều mẹ bầu bất ngờ khi được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ, dù trước đó không có bệnh. Thực tế, thai kỳ tự nó đã làm tăng kháng insulin. Nếu tuyến tụy của mẹ không bù đủ insulin, đường huyết sẽ tăng. Bài viết dưới đây của Dr Tú Y học bào thai giải thích vì sao thai phụ bị đái tháo đường thai kỳ, ai có nguy cơ cao và mẹ cần theo dõi gì để bảo vệ thai kỳ.
Đái tháo đường thai kỳ là gì?
Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng tăng đường huyết được phát hiện trong thai kỳ. Bệnh thường xuất hiện ở nửa sau thai kỳ. Mốc tầm soát hay gặp là tuần 24–28.
Tình trạng này không có nghĩa là mẹ đã ăn quá nhiều đường. Đây là rối loạn chuyển hóa liên quan đến thai kỳ. Cơ thể mẹ không đáp ứng đủ với nhu cầu insulin tăng lên.
RCOG giải thích đái tháo đường thai kỳ xảy ra khi cơ thể không tạo đủ insulin để đáp ứng nhu cầu tăng thêm trong thai kỳ. Điều này làm đường huyết tăng cao. Bệnh thường bắt đầu ở giữa hoặc cuối thai kỳ.
Sau sinh, đường huyết của nhiều mẹ sẽ trở về bình thường. Tuy nhiên, mẹ từng bị đái tháo đường thai kỳ có nguy cơ cao hơn mắc đái tháo đường type 2 về sau.
Vì sao thai phụ dễ bị đái tháo đường thai kỳ?
Lý do chính là kháng insulin sinh lý trong thai kỳ. Khi thai lớn lên, nhau thai tiết nhiều hormone hơn. Các hormone này giúp thai phát triển nhưng cũng làm insulin của mẹ hoạt động kém hiệu quả.
Insulin là hormone giúp đưa glucose từ máu vào tế bào. Khi insulin hoạt động kém, glucose dễ ở lại trong máu. Đường huyết vì vậy tăng lên.
ACOG giải thích rằng trong thai kỳ, nồng độ hormone thai kỳ tăng có thể cản trở hoạt động của insulin. Nếu cơ thể mẹ không sản xuất đủ insulin để bù lại, đái tháo đường thai kỳ có thể xuất hiện.
Nói ngắn gọn, thai phụ dễ bị đái tháo đường thai kỳ vì cơ thể phải xử lý đường trong điều kiện khó hơn bình thường. Nếu tuyến tụy khỏe và bù tốt, đường huyết vẫn ổn. Nếu bù không đủ, bệnh xuất hiện.
Nhau thai làm thay đổi đường huyết như thế nào?
Nhau thai là cơ quan nuôi thai. Nó tạo ra nhiều hormone cần thiết cho thai kỳ. Một số hormone làm tăng kháng insulin ở mẹ.
Cơ chế này có ý nghĩa sinh học. Khi mẹ kháng insulin hơn, glucose trong máu mẹ dễ được chuyển sang thai. Thai nhi nhờ đó có nguồn năng lượng để phát triển.
Vấn đề xảy ra khi đường huyết mẹ tăng quá mức. Khi đó, thai nhận nhiều glucose hơn nhu cầu. Tuyến tụy của thai phải tiết nhiều insulin hơn.
Insulin của thai làm tăng tích mỡ. Vì vậy, thai có thể phát triển quá to. Đây là một trong các hậu quả quan trọng của đái tháo đường thai kỳ.
Tuyến tụy của mẹ phải làm việc nhiều hơn ra sao?
Trong thai kỳ, tuyến tụy phải tăng tiết insulin. Mục tiêu là vượt qua tình trạng kháng insulin. Ở nhiều mẹ, tuyến tụy đáp ứng tốt.
Ở một số mẹ, tuyến tụy không tăng tiết đủ. Lúc này, glucose không được đưa vào tế bào hiệu quả. Đường huyết bắt đầu cao hơn ngưỡng bình thường.
Thai phụ bị đái tháo đường thai kỳ thường không cảm nhận rõ quá trình này. Mẹ có thể không khát nhiều, không tiểu nhiều và không mệt bất thường. Vì vậy, xét nghiệm sàng lọc rất quan trọng.
Nếu chỉ dựa vào triệu chứng, nhiều ca sẽ bị bỏ sót. Đây là lý do mẹ bầu cần làm nghiệm pháp đường huyết đúng mốc.
Những thai phụ nào dễ bị đái tháo đường thai kỳ hơn?
Bất kỳ mẹ bầu nào cũng có thể mắc bệnh. Tuy nhiên, nguy cơ cao hơn nếu mẹ có rối loạn chuyển hóa từ trước. Béo phì là yếu tố thường gặp.
RCOG nêu các yếu tố nguy cơ gồm BMI từ 30 trở lên, từng sinh con nặng 4,5 kg trở lên, từng bị đái tháo đường thai kỳ, có người thân bậc một mắc đái tháo đường, hoặc thuộc một số nhóm dân tộc có nguy cơ cao.
Mẹ có hội chứng buồng trứng đa nang cũng cần chú ý. Tình trạng này thường liên quan đến kháng insulin. Khi mang thai, nguy cơ tăng đường huyết có thể cao hơn.
Tuổi mẹ cao hơn cũng làm tăng nguy cơ. Nếu mẹ ít vận động, tăng cân nhanh hoặc đã có tiền sử rối loạn đường huyết, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm sớm.
Tăng cân khi mang thai có làm tăng nguy cơ không?
Có thể có. Tăng cân trong thai kỳ là bình thường và cần thiết. Nhưng tăng cân quá mức có thể làm kháng insulin nặng hơn.
Mỡ cơ thể không chỉ là kho dự trữ năng lượng. Mô mỡ còn liên quan đến chuyển hóa và viêm mức độ thấp. Khi mô mỡ tăng nhiều, insulin có thể hoạt động kém hơn.
Điều này không có nghĩa là mẹ phải ép cân. Mẹ cần tăng cân hợp lý theo BMI trước mang thai. Mục tiêu là thai phát triển tốt nhưng đường huyết vẫn được kiểm soát.
Mẹ nên theo dõi cân nặng định kỳ. Nếu tăng cân nhanh kèm thai to hoặc đa ối, bác sĩ sẽ đánh giá đường huyết kỹ hơn.
Thai phụ bị đái tháo đường có phải do ăn ngọt quá nhiều không?
Không nên hiểu đơn giản như vậy. Ăn nhiều đồ ngọt có thể làm đường huyết sau ăn tăng cao. Nhưng đái tháo đường thai kỳ không chỉ do ăn ngọt.
Cơ chế chính vẫn là kháng insulin trong thai kỳ. Một mẹ ăn không quá ngọt vẫn có thể mắc bệnh nếu cơ thể không bù đủ insulin. Ngược lại, ăn uống hợp lý giúp giảm nguy cơ và hỗ trợ kiểm soát bệnh.
Vì vậy, mẹ không nên tự trách mình. Điều cần làm là hiểu cơ chế, xét nghiệm đúng mốc và điều chỉnh lối sống sau khi được tư vấn.
Chế độ ăn nên tập trung vào kiểm soát carbohydrate. Mẹ không nên cắt bỏ hoàn toàn tinh bột. Cần chọn đúng loại, đúng lượng và chia bữa hợp lý.
Có thể phòng ngừa đái tháo đường thai kỳ không?
Không thể phòng ngừa hoàn toàn mọi trường hợp. Một số yếu tố nguy cơ không thay đổi được. Ví dụ tuổi, tiền sử gia đình hoặc tiền sử đái tháo đường thai kỳ.
Tuy nhiên, mẹ có thể giảm nguy cơ bằng lối sống hợp lý. Trước khi mang thai, nên đạt cân nặng phù hợp nếu có thể. Trong thai kỳ, nên tăng cân theo khuyến nghị.
Ăn uống cân bằng giúp giảm dao động đường huyết. Mẹ nên ưu tiên rau, đạm, tinh bột hấp thu chậm và hạn chế nước ngọt. Không nên uống nước ép trái cây thay nước lọc.
Vận động đều đặn cũng có lợi. Đi bộ sau ăn là cách đơn giản. Nếu có bệnh lý sản khoa, mẹ cần hỏi bác sĩ trước khi tập.
Thai phụ bị đái tháo đường cần quản lý ra sao?
Sau chẩn đoán, mẹ cần được hướng dẫn chế độ ăn. Mục tiêu là ổn định đường huyết mà vẫn đủ năng lượng cho thai. Không nên nhịn ăn hoặc bỏ hoàn toàn tinh bột.
Mẹ có thể được hướng dẫn đo đường huyết tại nhà. Thường đo lúc đói và sau ăn. Nhật ký đường huyết giúp bác sĩ điều chỉnh kế hoạch.
Nếu ăn uống và vận động chưa đủ, bác sĩ có thể chỉ định thuốc hoặc insulin. Việc dùng thuốc cần theo dõi. Mẹ không nên tự mua hoặc tự đổi liều.
Thai cũng cần được theo dõi. Siêu âm giúp đánh giá tăng trưởng, nước ối và nguy cơ thai to. Tại phòng khám Dr Tú y học bào thai, mẹ có thể được đánh giá các yếu tố này trong quá trình theo dõi thai kỳ.
Kết luận và khuyến nghị đi khám khi cần
Thai phụ dễ bị đái tháo đường thai kỳ vì thai kỳ làm tăng kháng insulin. Nhau thai tiết hormone giúp thai phát triển, nhưng đồng thời làm insulin hoạt động kém hơn. Nếu tuyến tụy không bù đủ, đường huyết sẽ tăng.
Nguy cơ cao hơn ở mẹ thừa cân, từng mắc đái tháo đường thai kỳ, từng sinh con to, có người thân mắc đái tháo đường hoặc ít vận động. Tuy nhiên, mẹ không có yếu tố nguy cơ vẫn có thể mắc bệnh.
Với hơn 20 năm làm việc trong lĩnh vực sản phụ khoa và y học bào thai. Điều quan trọng nhất mà Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn theo đuổi là giúp thai phụ hiểu đúng bản chất sàng lọc, bám sát mốc thời gian của thai kỳ, và đi từng bước chắc chắn.
Các mẹ tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
FAQ : Vì sao thai phụ dễ bị đái tháo đường thai kỳ hơn người không mang thai?
Khi mang thai, nhau thai tiết ra nhiều hormone làm insulin hoạt động kém hơn. Tình trạng này gọi là kháng insulin. Nếu tuyến tụy của mẹ không tạo đủ insulin để bù lại, đường huyết sẽ tăng.
