Tăng đường huyết trong thai kỳ là tình trạng khiến nhiều mẹ bầu lo lắng. Nhiều người nghĩ cứ đường huyết cao khi mang thai là đái tháo đường thai kỳ. Thực tế không đơn giản như vậy. Tăng đường huyết có thể là đái tháo đường thai kỳ, đái tháo đường có sẵn từ trước, rối loạn đường huyết nhẹ hoặc một kết quả xét nghiệm cần kiểm tra lại. Bài viết dưới đây của Dr Tú Y học bào thai giúp mẹ hiểu rõ cách phân biệt, khi nào cần xét nghiệm và vì sao kiểm soát đường huyết lại quan trọng.
Tăng đường huyết trong thai kỳ là gì?
Tăng đường huyết trong thai kỳ là tình trạng đường trong máu cao hơn ngưỡng bình thường khi mang thai. Tình trạng này có thể được phát hiện qua xét nghiệm máu lúc đói, sau ăn hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose.
Đường huyết tăng không phải lúc nào cũng có triệu chứng. Nhiều mẹ bầu vẫn ăn uống, sinh hoạt và tăng cân bình thường. Vì vậy, xét nghiệm đúng thời điểm rất quan trọng.
Trong thai kỳ, nhau thai tiết ra nhiều hormone. Một số hormone làm insulin hoạt động kém hiệu quả hơn. Hiện tượng này gọi là kháng insulin.
Khi kháng insulin tăng, cơ thể mẹ cần tiết thêm insulin. Nếu tuyến tụy không bù đủ, đường huyết sẽ tăng. Đây là cơ chế thường gặp của đái tháo đường thai kỳ.
Tăng đường huyết trong thai kỳ có phải lúc nào cũng là đái tháo đường thai kỳ không?
Không. Tăng đường huyết trong thai kỳ là một dấu hiệu xét nghiệm. Đái tháo đường thai kỳ là một chẩn đoán cụ thể. Hai khái niệm này không hoàn toàn giống nhau.
Có mẹ bị tăng đường huyết lần đầu sau tuần 24. Trường hợp này thường phù hợp với đái tháo đường thai kỳ. Nhưng có mẹ đã tăng đường huyết ngay từ lần khám thai đầu.
Nếu đường huyết cao rất sớm, bác sĩ cần nghĩ đến đái tháo đường có sẵn từ trước. Bệnh có thể đã tồn tại trước khi mang thai nhưng chưa được phát hiện.
Cũng có trường hợp chỉ có một chỉ số bất thường. Khi đó, mẹ có thể cần theo dõi thêm hoặc làm xét nghiệm xác nhận. Không nên tự kết luận chỉ từ một con số.
ACOG khuyến cáo xét nghiệm đái tháo đường thai kỳ thường được thực hiện ở tuần 24–28 nếu mẹ chưa có kết quả bất thường trước đó. Với mẹ có yếu tố nguy cơ, bác sĩ có thể kiểm tra sớm hơn để phát hiện đái tháo đường có sẵn từ trước.
Đái tháo đường thai kỳ là gì?
Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng đường huyết tăng được phát hiện trong thai kỳ, thường ở quý 2 hoặc quý 3. Bệnh xảy ra khi cơ thể mẹ không đáp ứng đủ với tình trạng kháng insulin của thai kỳ.
Phần lớn trường hợp đái tháo đường thai kỳ sẽ cải thiện sau sinh. Lý do là nhau thai đã được sổ ra. Các hormone gây kháng insulin giảm nhanh.
Tuy nhiên, mẹ từng bị đái tháo đường thai kỳ có nguy cơ cao mắc đái tháo đường type 2 sau này. Vì vậy, mẹ cần kiểm tra lại đường huyết sau sinh và theo dõi lâu dài.
RCOG giải thích đái tháo đường thai kỳ là tình trạng đái tháo đường phát triển trong thai kỳ. Đa số mẹ vẫn có thai kỳ và em bé khỏe mạnh nếu được theo dõi, ăn uống, vận động và điều trị phù hợp.
Những nguyên nhân khác gây tăng đường huyết trong thai kỳ
Nguyên nhân thường gặp nhất là đái tháo đường thai kỳ. Nhưng không phải là nguyên nhân duy nhất. Bác sĩ cần phân biệt đúng để quản lý phù hợp.
Một khả năng là đái tháo đường type 2 có sẵn từ trước. Bệnh có thể chưa được chẩn đoán trước khi mẹ mang thai. Khi xét nghiệm đầu thai kỳ, đường huyết cao mới được phát hiện.
Một khả năng khác là đái tháo đường type 1. Trường hợp này ít gặp hơn. Nếu mẹ có đường huyết rất cao, sụt cân, khát nhiều, tiểu nhiều hoặc nhiễm toan ceton, bác sĩ cần xử trí khẩn cấp.
Một số mẹ có rối loạn đường huyết nhẹ trước khi có thai. Khi mang thai, tình trạng kháng insulin làm vấn đề lộ rõ hơn. Kết quả xét nghiệm vì vậy vượt ngưỡng.
Một nhóm hiếm hơn là đái tháo đường đơn gen, như MODY. Nhóm này thường có tiền sử gia đình rõ. Chẩn đoán cần bác sĩ nội tiết hoặc di truyền đánh giá.
Tăng đường huyết sớm trong thai kỳ có ý nghĩa gì?
Nếu tăng đường huyết xuất hiện trong 3 tháng đầu, bác sĩ không nên vội gọi là đái tháo đường thai kỳ thông thường. Cần đánh giá khả năng mẹ đã có rối loạn đường huyết từ trước.
Tăng đường huyết sớm có thể đi kèm nguy cơ cao hơn. Lý do là thai đã tiếp xúc với đường huyết cao từ giai đoạn sớm. Giai đoạn này liên quan đến quá trình hình thành cơ quan.
Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm đường huyết lúc đói, HbA1c hoặc các xét nghiệm xác nhận khác. Mục tiêu là phân biệt đái tháo đường có sẵn và đái tháo đường thai kỳ xuất hiện muộn.
Việc phân loại đúng rất quan trọng. Nếu là đái tháo đường có sẵn, mẹ có thể cần theo dõi mắt, thận, huyết áp và nguy cơ dị tật thai kỹ hơn. Nếu là đái tháo đường thai kỳ muộn, hướng theo dõi có thể khác.
Tăng đường huyết sau tuần 24 thường được đánh giá thế nào?
Sau tuần 24, cơ thể mẹ kháng insulin rõ hơn. Vì vậy, đây là thời điểm phù hợp để tầm soát đái tháo đường thai kỳ. Nhiều hướng dẫn sản khoa dùng mốc 24–28 tuần.
ACOG hiện ủng hộ cách tiếp cận hai bước. Bước đầu là uống 50 g glucose và đo đường huyết sau 1 giờ. Nếu kết quả sàng lọc dương tính, mẹ làm nghiệm pháp dung nạp glucose 100 g trong 3 giờ để chẩn đoán.
Một số hệ thống y tế dùng phương pháp một bước với 75 g glucose. Mẹ cần nhịn đói, sau đó lấy máu lúc đói, sau 1 giờ và sau 2 giờ. Ngưỡng chẩn đoán tùy tiêu chuẩn đang áp dụng.
Điều quan trọng là mẹ cần biết mình đang làm xét nghiệm nào. Một xét nghiệm sàng lọc dương tính chưa chắc đã là chẩn đoán cuối cùng. Bác sĩ sẽ giải thích bước tiếp theo.
Một chỉ số đường huyết cao có đủ chẩn đoán không?
Không phải lúc nào cũng đủ. Điều này phụ thuộc loại xét nghiệm và tiêu chuẩn sử dụng. Có xét nghiệm chỉ là sàng lọc. Có xét nghiệm là chẩn đoán.
Ví dụ, với cách tiếp cận hai bước của ACOG, xét nghiệm 50 g trong 1 giờ là bước sàng lọc. Nếu vượt ngưỡng, mẹ cần làm nghiệm pháp 100 g trong 3 giờ. Chẩn đoán thường dựa trên từ hai giá trị bất thường trong nghiệm pháp 3 giờ.
Nếu chỉ một giá trị tăng, bác sĩ có thể không chẩn đoán ngay theo tiêu chuẩn đó. Tuy nhiên, mẹ vẫn cần được chú ý hơn. Một số trường hợp cần theo dõi đường huyết, tư vấn ăn uống hoặc kiểm tra lại.
Vì vậy, mẹ không nên tự đọc kết quả rồi hoảng sợ. Hãy hỏi bác sĩ: đây là xét nghiệm sàng lọc hay xét nghiệm chẩn đoán. Câu hỏi này rất quan trọng.
Vì sao cần phân biệt đúng loại tăng đường huyết?
Phân biệt đúng giúp chọn đúng kế hoạch theo dõi. Đái tháo đường có sẵn từ trước thường cần đánh giá toàn diện hơn. Đái tháo đường thai kỳ phát hiện muộn thường tập trung vào kiểm soát đường huyết và theo dõi thai to.
Phân loại đúng cũng giúp tư vấn nguy cơ cho em bé. Nếu mẹ tăng đường huyết từ rất sớm, bác sĩ sẽ quan tâm hơn đến hình thái thai và các cơ quan. Nếu tăng muộn, nguy cơ thường nổi bật là thai to, đa ối và hạ đường huyết sơ sinh.
Phân biệt đúng còn giúp chăm sóc sau sinh. Mẹ bị đái tháo đường thai kỳ cần kiểm tra lại sau sinh. Mẹ có đái tháo đường type 2 hoặc type 1 cần kế hoạch điều trị lâu dài.
Với nhóm nghi MODY, gia đình có thể cần tư vấn di truyền. Cách điều trị cũng có thể khác. Vì vậy, không nên dùng chung một nhãn bệnh cho mọi trường hợp.
Tăng đường huyết trong thai kỳ ảnh hưởng đến thai nhi thế nào?
Khi đường huyết mẹ tăng, glucose đi qua nhau thai sang thai. Thai nhi nhận nhiều đường hơn nhu cầu. Tuyến tụy của thai phải tiết nhiều insulin hơn.
Insulin làm thai tăng tích mỡ. Thai có thể lớn hơn so với tuổi thai. Tình trạng này làm tăng nguy cơ sinh khó, kẹt vai và mổ lấy thai.
Sau sinh, trẻ có thể bị hạ đường huyết. Lý do là nguồn đường từ mẹ bị cắt sau khi sinh, nhưng insulin của trẻ vẫn còn cao. Trẻ cũng có thể dễ vàng da hoặc cần theo dõi sơ sinh hơn.
RCOG lưu ý kiểm soát đường huyết trong thai kỳ rất quan trọng. Nếu đường huyết cao, thai có thể phát triển quá lớn, làm tăng khả năng khởi phát chuyển dạ, sinh mổ, biến chứng khi sinh và hạ đường huyết sơ sinh.
Tăng đường huyết trong thai kỳ ảnh hưởng đến mẹ thế nào?
Mẹ có nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ và tiền sản giật cao hơn. Nếu thai quá to, nguy cơ sinh mổ cũng tăng. Trong chuyển dạ, bác sĩ cần chú ý nguy cơ kẹt vai.
Sau sinh, mẹ từng bị đái tháo đường thai kỳ có nguy cơ cao mắc đái tháo đường type 2. Nguy cơ này kéo dài nhiều năm. Vì vậy, kiểm tra sau sinh không nên bị bỏ qua.
Mẹ cũng cần được tư vấn cho lần mang thai sau. Nếu từng tăng đường huyết trong thai kỳ, lần sau nên khám sớm. Bác sĩ có thể kiểm tra đường huyết ngay từ đầu thai kỳ.
Quản lý tăng đường huyết bắt đầu từ đâu?
Bước đầu là xác định tình trạng tăng đường huyết thuộc nhóm nào. Mẹ cần biết mình bị đái tháo đường thai kỳ, đái tháo đường có sẵn hay mới chỉ có kết quả sàng lọc bất thường.
Sau đó, bác sĩ sẽ hướng dẫn chế độ ăn. Mục tiêu là kiểm soát carbohydrate, không phải nhịn ăn. Mẹ vẫn cần đủ năng lượng cho thai phát triển.
Vận động phù hợp giúp hạ đường huyết. Đi bộ sau ăn thường hữu ích nếu không có chống chỉ định sản khoa. Mẹ có dọa sinh non, ra máu hoặc bệnh lý thai kỳ khác cần hỏi bác sĩ trước khi tập.
Nếu ăn uống và vận động không đủ, bác sĩ sẽ cân nhắc thuốc. RCOG cho biết mẹ có thể được điều trị bằng viên uống hoặc insulin nếu cần. Việc dùng thuốc cần có theo dõi của nhân viên y tế.
Mẹ bầu cần theo dõi gì tại nhà?
Mẹ có thể được hướng dẫn đo đường huyết tại nhà. Thường gồm đường huyết lúc đói và sau ăn. Số lần đo tùy mức độ bệnh và phương pháp điều trị.
Mẹ nên ghi lại nhật ký ăn uống. Cần ghi giờ ăn, món ăn, lượng tinh bột và chỉ số đường huyết. Nhật ký này giúp bác sĩ điều chỉnh kế hoạch chính xác hơn.
Mẹ cũng cần theo dõi cân nặng, huyết áp và thai máy theo hướng dẫn. Siêu âm giúp đánh giá tăng trưởng thai, nước ối và dấu hiệu thai to.
Nếu có đường huyết rất cao, mệt nhiều, nôn, khát nhiều hoặc tiểu nhiều bất thường, mẹ cần liên hệ bác sĩ. Không nên tự tăng giảm thuốc hoặc bỏ thuốc.
Những điều mẹ bầu nên tránh
Không nên tự kết luận mình bị đái tháo đường thai kỳ chỉ từ một chỉ số. Cần biết đó là xét nghiệm sàng lọc hay chẩn đoán. Cũng cần biết tuổi thai lúc xét nghiệm.
Không nên nhịn ăn để làm đẹp chỉ số. Nhịn ăn có thể khiến mẹ mệt, hạ đường huyết và ăn bù nhiều hơn. Kiểm soát tốt là ăn đúng, không phải ăn quá ít.
Không nên bỏ hoàn toàn tinh bột. Thai nhi vẫn cần năng lượng. Điều cần điều chỉnh là loại tinh bột, lượng tinh bột và thời điểm ăn.
Không nên tự dùng thuốc hạ đường huyết. Thuốc cần chỉ định cụ thể. Dùng sai có thể gây hạ đường huyết hoặc làm theo dõi thai kỳ khó hơn.
Kết luận và khuyến nghị đi khám khi cần
Tăng đường huyết trong thai kỳ không phải lúc nào cũng là đái tháo đường thai kỳ. Nó có thể là đái tháo đường thai kỳ, đái tháo đường có sẵn, rối loạn đường huyết nhẹ hoặc kết quả cần xác nhận thêm.
Điều quan trọng là phân biệt đúng. Tuổi thai lúc phát hiện, mức đường huyết, yếu tố nguy cơ và loại xét nghiệm đều có ý nghĩa. Khi phân loại đúng, bác sĩ mới chọn được kế hoạch theo dõi phù hợp.
Với hơn 20 năm làm việc trong lĩnh vực sản phụ khoa và y học bào thai. Điều quan trọng nhất mà Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn theo đuổi là giúp thai phụ hiểu đúng bản chất sàng lọc, bám sát mốc thời gian của thai kỳ, và đi từng bước chắc chắn.
Các mẹ tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
FAQ : Tăng đường huyết trong thai kỳ có phải lúc nào cũng là đái tháo đường thai kỳ không?
Không. Tăng đường huyết trong thai kỳ là một dấu hiệu xét nghiệm. Nó có thể là đái tháo đường thai kỳ, đái tháo đường có sẵn từ trước, rối loạn đường huyết nhẹ hoặc kết quả cần kiểm tra lại.
