Prolactin tăng cao khi mang thai là hiện tượng sinh lý bình thường. Tuy nhiên, nếu người phụ nữ đã có tăng prolactin máu hoặc u tuyến yên tiết prolactin trước đó, thai kỳ sẽ đặt ra những câu hỏi quan trọng: u có lớn lên không, có ảnh hưởng thị lực không, có cần tiếp tục thuốc không.
Prolactin tăng cao khi mang thai là gì và vì sao lại tăng?
Prolactin là hormone do tuyến yên tiết ra, có vai trò chính trong tiết sữa. Trong thai kỳ bình thường, dưới tác động của estrogen, các tế bào tiết prolactin tăng sinh. Vì vậy nồng độ prolactin có thể tăng dần và đạt mức rất cao ở tam cá nguyệt thứ ba.
Đây là hiện tượng sinh lý. Do đó, chỉ dựa vào một con số prolactin cao trong thai kỳ không thể kết luận là bệnh.
Phân biệt prolactin tăng sinh lý với tăng prolactin máu do u tuyến yên
Trước khi mang thai, tăng prolactin máu thường gây rối loạn kinh nguyệt, không rụng trứng và vô sinh. Khi prolactin vượt ngưỡng cao, hormon sinh dục bị ức chế, dẫn đến vô kinh.
Nếu người phụ nữ đã được chẩn đoán u tuyến yên tiết prolactin, thai kỳ sẽ làm tuyến yên lớn thêm. Cơ sở là estrogen cao kích thích tế bào tiết prolactin tăng sinh. Vì vậy u có nguy cơ phát triển lớn hơn trong thai kỳ.
Điểm khác biệt cốt lõi là: trong thai kỳ bình thường, prolactin tăng nhưng không gây triệu chứng thần kinh. Ngược lại, nếu u phát triển lớn, có thể xuất hiện đau đầu hoặc giảm thị lực.
Câu chuyện tại phòng khám Dr Tú y học bào thai: thai 16 tuần và cơn đau đầu bất thường
Chị H, mang thai 16 tuần. Trước đây chị vô sinh hai năm do tăng prolactin máu. Sau khi điều trị bằng thuốc chủ vận dopamine, chu kỳ trở lại và chị mang thai tự nhiên.
Khi có thai, chị được dặn ngừng thuốc. Ba tháng đầu trôi qua bình thường. Nhưng sang tuần 16, chị bắt đầu đau đầu âm ỉ, nhìn mờ thoáng qua khi thay đổi tư thế.
Chị đến phòng khám Dr Tú y học bào thai với sổ khám thai, kết quả MRI trước đó, và các xét nghiệm prolactin trước điều trị. Điều chị lo nhất là u tuyến yên có lớn lên không và có ảnh hưởng thai không.
Vấn đề không nằm ở con số prolactin, vì trong thai kỳ con số này vốn cao. Vấn đề nằm ở triệu chứng thần kinh và kích thước u trước khi mang thai.
Nguy cơ u tuyến yên phát triển khi prolactin tăng cao khi mang thai
Nguy cơ u phát triển phụ thuộc vào kích thước trước thai kỳ.
Nếu là u tuyến nhỏ dưới 10 mm, nguy cơ phát triển có triệu chứng trong thai kỳ rất thấp. Phần lớn thai kỳ diễn tiến bình thường.
Nếu là u tuyến lớn từ 10 mm trở lên, nguy cơ phát triển cao hơn đáng kể, đặc biệt nếu chưa từng điều trị trước đó. U lớn có thể chèn ép giao thoa thị giác và gây giảm thị trường.
Vì vậy nguyên tắc là phải giảm prolactin và giảm kích thước u trước khi mang thai nếu có thể.
Thuốc chủ vận dopamine trước và trong thai kỳ
Cabergoline và bromocriptine là hai thuốc chủ vận dopamine thường dùng. Chúng giúp giảm prolactin nhanh trong vài tuần và khôi phục rụng trứng ở đa số bệnh nhân.
Dữ liệu lớn cho thấy việc dùng bromocriptine hoặc cabergoline vào giai đoạn sớm của thai kỳ không làm tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh so với dân số chung. Tuy nhiên, sau khi xác nhận có thai, thuốc thường được ngừng vì chưa có đủ dữ liệu về việc dùng suốt thai kỳ.
Nếu trong thai kỳ u phát triển và gây giảm thị lực, thuốc có thể được sử dụng lại để kiểm soát kích thước u.
Nguyên tắc duy nhất mẹ cần nhớ
Không theo dõi prolactin, mà theo dõi triệu chứng và thị lực.
Trong thai kỳ, prolactin vốn tăng cao sinh lý. Do đó đo prolactin không giúp phân biệt tăng sinh lý với tăng do u phát triển. Điều quan trọng là đánh giá đau đầu bất thường, thay đổi thị lực và làm MRI không tiêm thuốc khi cần.
Nguyên tắc này giúp chị H. tránh lo lắng quá mức về con số xét nghiệm, và tập trung đúng vào dấu hiệu nguy hiểm thật sự.
Sau khi chẩn đoán hoặc đã có tiền sử u tuyến yên: cần làm gì?
Trước khi mang thai
Nếu đã có u tuyến yên, cần điều trị bằng thuốc chủ vận dopamine để giảm prolactin và giảm kích thước u. Với u lớn nâng giao thoa thị giác, đôi khi cần phẫu thuật qua đường xương bướm trước khi có thai.
Khi vừa xác nhận có thai
Ngừng thuốc nếu là u nhỏ và ổn định. Chuẩn bị hồ sơ gồm MRI trước đó, xét nghiệm prolactin cũ, toa thuốc đã dùng.
Trong thai kỳ
Khám định kỳ mỗi ba tháng với u nhỏ. Với u lớn, có thể cần theo dõi sát hơn. Nếu xuất hiện đau đầu dữ dội hoặc nhìn mờ, cần đi khám ngay và cân nhắc chụp MRI không tiêm thuốc.
Những điều cần tránh
Không hoảng loạn khi thấy prolactin cao trong thai kỳ. Không tự ý dùng lại thuốc khi chưa có chỉ định. Không bỏ qua đau đầu dữ dội hoặc giảm thị lực.
Xuất huyết tuyến yên: biến chứng hiếm nhưng nghiêm trọng
Xuất huyết tuyến yên là tình trạng chảy máu đột ngột trong tuyến yên. Triệu chứng gồm đau đầu dữ dội, nhìn đôi, hạ huyết áp, và có thể suy tuyến yên cấp.
Đây là biến chứng hiếm nhưng cần xử trí khẩn cấp bằng nội tiết và ngoại khoa. Bất kỳ cơn đau đầu đột ngột dữ dội nào trong thai kỳ ở bệnh nhân có u tuyến yên đều cần đánh giá ngay.
Sau sinh: cho con bú và đánh giá lại prolactin
Nuôi con bằng sữa mẹ làm prolactin tăng thêm nhưng không làm tăng nguy cơ u phát triển. Vì vậy phần lớn bệnh nhân có thể cho con bú.
Thuốc chủ vận dopamine ức chế tiết sữa nên thường được trì hoãn đến khi ngừng cho con bú. Sau sinh khoảng ba tháng hoặc sau khi ngừng cho bú, nên đo lại prolactin để đánh giá có cần điều trị lại hay không.
Một tỷ lệ đáng kể phụ nữ có thể duy trì prolactin bình thường sau sinh mà không cần dùng thuốc lại.
Kết luận: prolactin tăng cao khi mang thai không phải lúc nào cũng là bệnh
Prolactin tăng cao khi mang thai là sinh lý. Chỉ khi có tiền sử tăng prolactin máu hoặc u tuyến yên tiết prolactin, thai kỳ mới cần kế hoạch theo dõi riêng.
Điểm quan trọng nhất không phải là con số xét nghiệm, mà là kích thước u trước thai kỳ và triệu chứng thần kinh trong thai kỳ. Khi hiểu đúng bản chất, mẹ sẽ biết lúc nào cần bình tĩnh, lúc nào cần hành động.
Trong thực hành hơn 20 năm trong sản khoa và y học bào thai, định hướng của Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn là: chuẩn bị trước khi mang thai, theo dõi đúng trọng tâm trong thai kỳ, và đánh giá lại có hệ thống sau sinh. Điều đó giúp mẹ đi qua thai kỳ với sự hiểu biết thay vì sợ hãi.
Tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ manh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
