Hội chứng Williams: CMA phát hiện và tiên lượng thai nhi

Tóm tắt nhanh về Hội chứng Williams

Hội chứng Williams là một bệnh lý di truyền hiếm, thường do mất một đoạn nhỏ trên nhiễm sắc thể số 7. Vị trí hay gặp là vùng 7q11.23. Tên tiếng Anh thường dùng là Williams syndrome hoặc Williams-Beuren syndrome.

Trong chẩn đoán di truyền, Hội chứng Williams được xác lập khi phát hiện mất đoạn dị hợp tử vùng 7q11.23. GeneReviews mô tả mất đoạn điển hình thường khoảng 1,5–1,8 Mb tại vùng này.

Trong thai kỳ, Hội chứng Williams không phải lúc nào cũng có dấu hiệu siêu âm rõ. Một số trường hợp được phát hiện khi thai có bất thường tim, chậm tăng trưởng, bất thường nước ối hoặc có chỉ định chọc ối vì lý do khác.

CMA, còn gọi là microarray nhiễm sắc thể, có thể phát hiện các mất đoạn nhỏ như mất đoạn 7q11.23. Vì vậy, CMA có vai trò quan trọng khi cần tìm nguyên nhân di truyền ở thai có bất thường cấu trúc.

Hội chứng Williams là gì?

Hội chứng Williams là rối loạn di truyền do mất một đoạn vật chất di truyền tại vùng 7q11.23. Vùng này chứa nhiều gen quan trọng. Trong đó, gen ELN liên quan đến elastin, một thành phần quan trọng của thành mạch máu.

Sau sinh, trẻ mắc Hội chứng Williams có thể có đặc điểm khuôn mặt riêng, chậm phát triển, khó khăn học tập, tính cách giao tiếp đặc trưng, bất thường tim mạch và rối loạn chuyển hóa canxi. Tuy nhiên, mức độ biểu hiện rất khác nhau giữa các trẻ.

Một biểu hiện quan trọng là hẹp trên van động mạch chủ. Đây là bất thường tim mạch thường được nhắc đến trong Hội chứng Williams. Nguồn Genomics Education của NHS cũng mô tả hội chứng này là bệnh đa hệ, liên quan mất đoạn 7q11.23 và tăng nguy cơ hẹp trên van động mạch chủ.

Trong thai kỳ, không thể chỉ dựa vào biểu hiện sau sinh để suy luận ngược. Thai nhi có thể chưa có dấu hiệu rõ. Vì vậy, tư vấn trước sinh thường khó hơn tư vấn sau sinh.

Vì sao CMA phát hiện được Hội chứng Williams?

CMA là kỹ thuật khảo sát toàn bộ bộ gen để tìm các biến đổi số bản sao. Những biến đổi này gồm mất đoạn và lặp đoạn nhiễm sắc thể. Hội chứng Williams thường do mất đoạn 7q11.23, nên CMA là một kỹ thuật phù hợp để phát hiện.

Khác với nhiễm sắc thể đồ thường quy, CMA có độ phân giải cao hơn. Nó có thể phát hiện các vi mất đoạn nhỏ mà kính hiển vi nhiễm sắc thể thông thường có thể bỏ sót.

Trong thai kỳ, CMA thường được thực hiện trên mẫu nước ối hoặc mẫu gai nhau. Bác sĩ sẽ chỉ định chọc ối hoặc sinh thiết gai nhau để lấy mẫu. Sau đó, phòng xét nghiệm sẽ phân tích di truyền trên mẫu thai.

Cần nói rõ với gia đình rằng chọc ối không phải là xét nghiệm CMA. Chọc ối là thủ thuật lấy mẫu. CMA là kỹ thuật xét nghiệm thực hiện sau khi có mẫu.

Theo SMFM, khi thai có một hoặc nhiều bất thường cấu trúc và gia đình lựa chọn xét nghiệm chẩn đoán xâm lấn, CMA nên được đề nghị. Lý do là CMA có thể phát hiện các bất thường nhỏ hơn nhiễm sắc thể đồ thường quy.

Siêu âm thai có gợi ý Hội chứng Williams không?

Siêu âm thai không chẩn đoán trực tiếp Hội chứng Williams. Siêu âm chỉ đánh giá hình thái thai và có thể phát hiện một số dấu hiệu gợi ý.

Các dấu hiệu trước sinh của mất đoạn 7q11.23 có thể không đặc hiệu. Một số báo cáo ghi nhận thai có bất thường tim mạch, chậm tăng trưởng, bất thường thận, bất thường nước ối hoặc các dấu hiệu hình thái khác. Tuy nhiên, không có một dấu hiệu siêu âm nào đủ đặc hiệu để kết luận Hội chứng Williams.

Một nghiên cứu về chẩn đoán trước sinh mất đoạn 7q11.23 nhấn mạnh rằng biểu hiện siêu âm có thể đa dạng và không đồng nhất. Vì vậy, chẩn đoán cần dựa vào xét nghiệm di truyền chứ không chỉ dựa vào hình ảnh học.

Trong thực hành, bác sĩ thường chú ý hơn nếu thai có dị tật tim, đặc biệt là bất thường đường ra thất hoặc mạch máu lớn. Tuy nhiên, nhiều bất thường tim trước sinh không đặc hiệu cho Williams. Cần phân biệt với các hội chứng vi mất đoạn khác, nhất là mất đoạn 22q11.2.

Vì vậy, khi siêu âm phát hiện bất thường cấu trúc, cách tiếp cận hợp lý là đánh giá thai toàn diện. Sau đó, bác sĩ sẽ tư vấn xét nghiệm di truyền phù hợp, trong đó có CMA.

NIPT có thay thế CMA không?

NIPT là xét nghiệm sàng lọc. Xét nghiệm này phân tích DNA tự do trong máu mẹ để ước tính nguy cơ một số bất thường di truyền của thai.

Một số gói NIPT mở rộng có thể báo nguy cơ một số vi mất đoạn. Tuy nhiên, NIPT không phải là xét nghiệm chẩn đoán. Kết quả nguy cơ cao vẫn cần được xác nhận bằng xét nghiệm trên mẫu thai.

Với Hội chứng Williams, nếu NIPT gợi ý nguy cơ mất đoạn 7q11.23, gia đình cần được tư vấn di truyền. Bác sĩ có thể tư vấn chọc ối hoặc sinh thiết gai nhau để làm CMA hoặc xét nghiệm xác nhận phù hợp.

Nếu NIPT bình thường, điều đó cũng không loại trừ hoàn toàn Hội chứng Williams. Đặc biệt khi siêu âm có bất thường cấu trúc, thai vẫn cần được đánh giá theo hướng chẩn đoán.

Cách hiểu an toàn là: NIPT giúp sàng lọc nguy cơ. CMA trên mẫu thai giúp xác định mất đoạn hoặc lặp đoạn trong phạm vi kỹ thuật phát hiện được.

Khi nào nên nghĩ đến chọc ối và CMA?

Chọc ối và CMA thường được cân nhắc khi siêu âm phát hiện bất thường cấu trúc. Các tình huống có thể gồm dị tật tim thai, chậm tăng trưởng, bất thường thận, đa ối, thiểu ối hoặc nhiều bất thường phối hợp.

Gia đình cũng có thể được tư vấn khi NIPT hoặc xét nghiệm sàng lọc khác gợi ý nguy cơ bất thường vi mất đoạn. Trong trường hợp này, xét nghiệm chẩn đoán giúp xác nhận hoặc loại trừ nguy cơ sàng lọc.

Thời điểm chọc ối thường từ sau 15–16 tuần thai, tùy bối cảnh lâm sàng. Sinh thiết gai nhau có thể được thực hiện sớm hơn trong một số trường hợp phù hợp. Quyết định cần cá thể hóa bởi bác sĩ chuyên khoa.

Trước khi làm thủ thuật, gia đình cần được giải thích rõ. Nội dung cần gồm mục tiêu xét nghiệm, lợi ích, giới hạn, nguy cơ thủ thuật và khả năng gặp kết quả khó diễn giải.

Một điểm quan trọng là CMA có thể phát hiện biến thể chưa rõ ý nghĩa. Đây là kết quả không nên tự diễn giải. Gia đình cần được tư vấn bởi bác sĩ có kinh nghiệm về y học bào thai và di truyền.

Tư vấn sau khi CMA phát hiện mất đoạn 7q11.23

Khi CMA phát hiện mất đoạn 7q11.23, bác sĩ cần giải thích kết quả theo ngôn ngữ dễ hiểu. Gia đình nên biết mất đoạn nằm ở đâu, kích thước bao nhiêu, có bao gồm vùng điển hình của Hội chứng Williams hay không.

Bước tiếp theo là rà soát lại hình thái thai. Cần đánh giá tim thai, mạch máu lớn, tăng trưởng thai, nước ối, thận, não và các cơ quan khác. Siêu âm tim thai chuyên sâu có thể rất cần thiết.

Nếu thai có bất thường tim mạch, tư vấn tiên lượng cần có thêm ý kiến tim mạch nhi. Một số trẻ sau sinh cần theo dõi huyết áp, mạch máu lớn, tim mạch và tăng trưởng.

Gia đình cũng nên được tư vấn xét nghiệm bố mẹ. Phần lớn trường hợp Hội chứng Williams là mới phát sinh. Tuy nhiên, nếu một trong hai bố mẹ mang mất đoạn, nguy cơ tái diễn cho con có thể cao hơn rõ rệt.

Tư vấn cần rất thận trọng. Không nên nói chắc chắn trẻ sau sinh sẽ nặng hay nhẹ chỉ dựa vào kết quả CMA. Kết quả di truyền là nền tảng quan trọng, nhưng không dự đoán đầy đủ mọi biểu hiện sau sinh.

Tiên lượng thai nhi phụ thuộc vào yếu tố nào?

Tiên lượng trong Hội chứng Williams rất thay đổi. Một số trẻ có biểu hiện tim mạch đáng kể. Một số trẻ chủ yếu gặp khó khăn phát triển, học tập hoặc hành vi về sau.

Trong thai kỳ, tiên lượng phụ thuộc trước hết vào siêu âm. Thai có bất thường tim hay không. Có hẹp hoặc bất thường mạch máu lớn không. Có chậm tăng trưởng, bất thường thận, bất thường não hoặc bất thường phối hợp không.

Tiên lượng cũng phụ thuộc vào loại mất đoạn. Mất đoạn điển hình 7q11.23 thường liên quan Hội chứng Williams. Nhưng đôi khi báo cáo CMA có thể ghi kích thước mất đoạn khác nhau. Một số mất đoạn không điển hình cần tư vấn chuyên sâu hơn.

Một nghiên cứu trước sinh về Williams-Beuren ghi nhận các thai được phát hiện đều có mất đoạn vùng 7q11.23 chứa gen ELN, với kích thước mất đoạn khác nhau. Điều này cho thấy cần đọc kỹ báo cáo CMA, không chỉ đọc tên hội chứng.

Cần nhấn mạnh rằng tiên lượng sau sinh không chỉ dựa vào một kết quả xét nghiệm. Nó cần phối hợp giữa di truyền, hình ảnh học, tình trạng thai, tiền sử gia đình và khả năng chăm sóc sau sinh.

Gia đình nên chuẩn bị gì khi đi tư vấn?

Gia đình nên mang đầy đủ hồ sơ thai kỳ. Hồ sơ gồm phiếu siêu âm hình thái, kết quả siêu âm tim thai, kết quả NIPT, kết quả chọc ối, báo cáo CMA và các xét nghiệm khác đã làm.

Nếu có hình ảnh hoặc video siêu âm, nên mang theo. Với bất thường tim hoặc mạch máu lớn, video siêu âm có thể giúp bác sĩ đánh giá tốt hơn so với chỉ đọc phiếu kết quả.

Gia đình cũng nên chuẩn bị thông tin tiền sử. Cần ghi nhận có ai trong gia đình từng mắc bệnh tim bẩm sinh, chậm phát triển, bất thường di truyền, sảy thai liên tiếp hoặc thai lưu không.

Trong buổi tư vấn, nên hỏi rõ năm điểm. Thai có bất thường hình thái nào không. Kết quả CMA có phù hợp với Hội chứng Williams không. Có cần xét nghiệm bố mẹ không. Thai cần theo dõi thêm gì. Sau sinh nên sinh ở đâu và cần khám chuyên khoa nào.

Một buổi tư vấn tốt không chỉ đọc kết quả. Bác sĩ cần kết nối siêu âm, di truyền, tiên lượng và kế hoạch theo dõi sau sinh.

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm thứ nhất là siêu âm bình thường thì loại trừ được Hội chứng Williams. Điều này không chính xác. Một số thai có mất đoạn 7q11.23 có thể không có dấu hiệu rõ trước sinh.

Hiểu lầm thứ hai là NIPT bình thường thì chắc chắn không có bệnh. NIPT là xét nghiệm sàng lọc. NIPT không thay thế xét nghiệm chẩn đoán trên mẫu thai.

Hiểu lầm thứ ba là CMA phát hiện mất đoạn thì có thể biết chính xác tương lai của trẻ. Thực tế, CMA cho biết bất thường di truyền, nhưng mức độ biểu hiện rất khác nhau.

Hiểu lầm thứ tư là mọi mất đoạn 7q11.23 đều giống nhau. Cần đọc kỹ vị trí, kích thước và vùng gen liên quan trong báo cáo xét nghiệm.

Khi nào nên khám chuyên sâu?

Gia đình nên khám chuyên sâu khi siêu âm phát hiện bất thường tim thai, bất thường mạch máu lớn, chậm tăng trưởng, bất thường thận, bất thường nước ối hoặc nhiều bất thường phối hợp.

Cũng nên khám chuyên sâu nếu NIPT gợi ý nguy cơ vi mất đoạn 7q11.23, hoặc nếu báo cáo CMA đã phát hiện mất đoạn liên quan Hội chứng Williams.

Trong những tình huống này, tư vấn y học bào thai giúp gia đình hiểu rõ kết quả. Đồng thời, bác sĩ có thể định hướng thêm siêu âm tim thai, xét nghiệm bố mẹ và kế hoạch sinh phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

Hội chứng Williams do nguyên nhân gì?

Phần lớn trường hợp do mất đoạn vùng 7q11.23 trên nhiễm sắc thể số 7. Đây là một dạng vi mất đoạn nhiễm sắc thể.

CMA có phát hiện được Hội chứng Williams không?

Có. CMA có thể phát hiện mất đoạn 7q11.23 trong phạm vi kỹ thuật xét nghiệm.

Siêu âm có chẩn đoán được Hội chứng Williams không?

Không. Siêu âm chỉ phát hiện bất thường hình thái gợi ý. Chẩn đoán cần dựa vào xét nghiệm di truyền.

NIPT bình thường có loại trừ được Williams không?

Không hoàn toàn. NIPT là xét nghiệm sàng lọc, không phải xét nghiệm chẩn đoán.

Thai có mất đoạn 7q11.23 thì tiên lượng chắc chắn nặng không?

Không thể kết luận như vậy. Tiên lượng phụ thuộc vào bất thường phối hợp, đặc biệt là tim mạch, và cần tư vấn cá thể hóa.

Kết luận

Hội chứng Williams là bệnh lý di truyền thường liên quan đến mất đoạn 7q11.23. Trong thai kỳ, bệnh có thể được phát hiện khi thai được làm CMA trên mẫu ối hoặc gai nhau.

Siêu âm có thể gợi ý nguy cơ nếu phát hiện bất thường tim, mạch máu lớn, tăng trưởng thai hoặc bất thường phối hợp. Tuy nhiên, siêu âm không thể thay thế xét nghiệm di truyền.

Khi CMA phát hiện mất đoạn 7q11.23, gia đình cần được tư vấn cẩn thận. Nội dung tư vấn nên bao gồm ý nghĩa kết quả, giới hạn dự đoán tiên lượng, xét nghiệm bố mẹ và kế hoạch chăm sóc sau sinh.

Cách tiếp cận tốt nhất là không vội kết luận từ một kết quả riêng lẻ. Cần đặt kết quả CMA trong toàn bộ bối cảnh thai kỳ để đưa ra hướng theo dõi phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. GeneReviews. Williams Syndrome. NCBI Bookshelf.
2. Genomics Education Programme, NHS. Williams syndrome – Knowledge Hub.
3. SMFM Consult Series #41. The use of chromosomal microarray for prenatal diagnosis.
4. Lv X. và cộng sự. Prenatal diagnosis of 7q11.23 microdeletion. 2023.
5. Huang R. và cộng sự. Prenatal diagnosis of Williams-Beuren syndrome by chromosomal microarray analysis. 2022.

Lưu ý y khoa: Nội dung chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo. Bài viết không thay thế khám, chẩn đoán hoặc tư vấn trực tiếp. Mỗi thai kỳ cần được đánh giá cá thể hóa bởi bác sĩ chuyên khoa.

Tìm hiểu thêm tại đây

Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé