Thai chậm tăng trưởng trong tử cung là một trong những vấn đề quan trọng nhất của thai kỳ nguy cơ cao. Đây không chỉ là câu chuyện cân nặng thấp, mà là câu chuyện về nhau thai, dòng máu và khả năng thích nghi của em bé trong bụng mẹ. Nếu hiểu đúng bản chất, mẹ bầu sẽ bớt hoang mang và biết mình cần làm gì tiếp theo.
Bài viết này giúp mẹ hiểu rõ thai chậm tăng trưởng trong tử cung là gì, vì sao xảy ra, cách siêu âm chẩn đoán và theo dõi, cũng như hướng xử trí trước và sau sinh.
Thai chậm tăng trưởng trong tử cung là gì?
Thai chậm tăng trưởng trong tử cung là tình trạng thai nhi có cân nặng ước tính hoặc vòng bụng dưới bách phân vị thứ 10 so với tuổi thai.
Khi dưới bách phân vị thứ 3, nguy cơ biến chứng cao hơn rõ rệt. Những trường hợp này cần theo dõi sát vì liên quan đến suy thai, sinh non và thậm chí thai lưu.
Cần phân biệt giữa thai nhỏ do cơ địa và thai chậm tăng trưởng bệnh lý. Không phải mọi thai nhỏ đều nguy hiểm, nhưng không được chủ quan nếu có bất thường Doppler hoặc giảm ối.
Câu chuyện của chị H. tại phòng khám Dr Tú y học bào thai
Chị H. mang thai 29 tuần 5 ngày. Đây là lần mang thai thứ hai. Lần trước chị sinh bé đủ tháng, cân nặng 3,1 kg, hoàn toàn khỏe mạnh.
Lần này, khi đi siêu âm định kỳ ở cơ sở gần nhà, chị nhận kết luận: thai nhỏ hơn tuổi thai 2 tuần, nghi thai chậm tăng trưởng trong tử cung. Doppler động mạch rốn tăng trở kháng.
Chị mang theo sổ khám thai, các phiếu siêu âm trước đó và kết quả xét nghiệm tiền sản giật. Điều chị lo nhất là liệu con có thiếu oxy không, có phải mổ sớm không. Điều khiến chị bế tắc là đọc trên mạng mỗi nơi nói một kiểu.
Tại phòng khám Dr Tú y học bào thai, bước đầu tiên là kiểm tra lại tuổi thai dựa trên siêu âm quý 1. Sau đó đo lại đầy đủ sinh trắc học, tính cân nặng theo công thức Hadlock, đánh giá nước ối và Doppler động mạch rốn.
Kết quả cho thấy thai dưới bách phân vị thứ 5, Doppler động mạch rốn PI tăng trên 95 bách phân vị nhưng chưa có mất dòng tâm trương. Đây là thai chậm tăng trưởng mức độ vừa.
Việc xác định mức độ giúp xây dựng kế hoạch theo dõi cụ thể thay vì hoảng loạn.
Vì sao thai chậm tăng trưởng trong tử cung xảy ra?
Có ba nhóm nguyên nhân hay gặp.
Nhóm 1 là nhau thai hoạt động kém. Khi hệ mạch gai nhau bị tổn thương, dòng máu qua nhau giảm. Thai nhận ít oxy và dưỡng chất. Đây là con đường thường gặp nhất.
Nhóm 2 là nguyên nhân từ thai. Bất thường nhiễm sắc thể, dị tật cấu trúc hoặc bệnh lý di truyền có thể đi kèm thai chậm tăng trưởng. Vì vậy khi chẩn đoán sớm, cần khảo sát hình thái kỹ.
Nhóm 3 là bệnh lý của mẹ và bệnh lý thai kỳ. Tiền sản giật nặng khởi phát sớm, tăng huyết áp mạn, bệnh thận, lupus có thể làm giảm tưới máu nhau thai.
Không phải lúc nào cũng xác định được nguyên nhân trước sinh. Một số trường hợp được gọi là thai chậm tăng trưởng đơn độc.
Siêu âm Doppler động mạch rốn có vai trò gì?
Siêu âm là công cụ chẩn đoán chính xác trong thai chậm tăng trưởng trong tử cung.
Doppler động mạch rốn phản ánh trở kháng của tuần hoàn nhau thai. Khi nhau bị giảm tưới máu, chỉ số PI tăng. Nếu nặng, có thể giảm, mất hoặc đảo chiều dòng tâm trương.
Ngoài động mạch rốn, Doppler động mạch não giữa giúp đánh giá hiện tượng ưu tiên máu cho não khi thai thiếu oxy. Khi tình trạng nặng hơn, có thể cần thêm Doppler ống tĩnh mạch để đánh giá nguy cơ toan hóa.
Sau khi chẩn đoán cần làm gì?
Nguyên tắc cốt lõi: theo dõi sát để chọn thời điểm sinh an toàn nhất.
- Xác nhận tuổi thai và mức độ nặng
Tuổi thai phải dựa trên siêu âm quý 1.
Mức độ nặng đánh giá qua bách phân vị cân nặng, lượng nước ối và Doppler động mạch rốn. - Khảo sát hình thái chi tiết
Đặc biệt quan trọng nếu thai dưới 32 tuần hoặc dưới bách phân vị thứ 3.
Mục tiêu là tìm bất thường cấu trúc đi kèm. - Khi nào cân nhắc xét nghiệm di truyền
Cân nhắc nếu xuất hiện sớm trước 32 tuần, dưới bách phân vị thứ 3, có dị tật cấu trúc hoặc kèm đa ối.
Xét nghiệm chẩn đoán thường là chọc ối làm microarray.
Exome hoặc genome chỉ xem xét thêm khi microarray không tìm được nguyên nhân và nghi ngờ bệnh đơn gen. - Khi nào nghĩ đến nhiễm trùng bào thai
Không làm TORCH thường quy chỉ vì thai nhỏ.
Chỉ xét nghiệm khi có dấu hiệu gợi ý như vôi hóa não, gan lách to, phù thai hoặc mẹ có tiền sử nhiễm trùng.
Khi cần, có thể chọc ối làm PCR tìm CMV theo bối cảnh. - Lịch theo dõi
Phụ thuộc Doppler động mạch rốn và tuổi thai.
Nếu còn dòng tâm trương, theo dõi mỗi 1–2 tuần.
Nếu mất hoặc đảo chiều dòng tâm trương, cần theo dõi sát hơn, có thể nhập viện.
Tiên lượng sau sinh và xử trí sau sinh
Tiên lượng phụ thuộc vào tuổi thai lúc sinh, mức độ suy nhau, và cân nặng lúc sinh.
Thai đủ tháng hoặc gần đủ tháng, Doppler ổn định, thường thích nghi tốt nếu được theo dõi chuyển dạ và chăm sóc sơ sinh đúng.
Thai sinh non sớm, đặc biệt khi có bất thường Doppler nặng. Có nguy cơ cao hơn về suy hô hấp, hạ đường huyết, hạ thân nhiệt, nhiễm trùng và các vấn đề thần kinh. Bé thường cần theo dõi tại sơ sinh, kiểm soát đường máu, thân nhiệt và dinh dưỡng sát.
Một số bé sau sinh bắt kịp tăng trưởng trong những tháng đầu. Một số khác cần theo dõi dài hơn về tăng trưởng và phát triển vận động, ngôn ngữ.
Hướng dẫn hành động cụ thể cho mẹ bầu
Trong 24 giờ đầu sau khi nhận kết luận:
Cầm phiếu siêu âm, khoanh tròn 3 mục: cân nặng ước tính, vòng bụng, Doppler động mạch rốn.
Chụp ảnh lưu lại toàn bộ kết quả và ảnh Doppler nếu có.
Ghi ra giấy 3 câu hỏi: thai đang ở bách phân vị bao nhiêu, Doppler động mạch rốn bình thường hay bất thường mức nào, kế hoạch theo dõi bao lâu.
Dừng đọc hội nhóm ít nhất 48 giờ để tránh thông tin nhiễu.
Trong 3 ngày tiếp theo:
Tập hợp hồ sơ gồm sổ khám thai, phiếu siêu âm quý 1, các phiếu siêu âm gần nhất, kết quả xét nghiệm liên quan tăng huyết áp hoặc tiền sản giật nếu có.
Đặt lịch khám lại tại cơ sở chuyên sâu để đọc lại tuổi thai, đo lại sinh trắc học và Doppler, và lập kế hoạch theo dõi. Phòng khám Dr Tú y học bào thai có thể là điểm đến hợp lý cho bước đánh giá lại và tư vấn theo dõi.
Những điều cần tránh:
Không tự ý dùng thuốc hoặc thực phẩm chức năng với mục tiêu tăng cân thai nhanh.
Không truyền dịch tùy tiện với mục đích tăng cân thai.
Không thúc sinh sớm chỉ vì thấy thai nhỏ nếu chưa có tiêu chí nguy cơ trên Doppler và theo dõi tim thai.
Kết luận
Thai chậm tăng trưởng trong tử cung không đồng nghĩa với kết cục xấu. Điều quan trọng là xác định đúng mức độ, theo dõi đúng chỉ số và chọn thời điểm sinh an toàn nhất cho bé.
Với kinh nghiệm hơn 20 năm trong lĩnh vực y học bào thai, Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn nhấn mạnh rằng quản lý thai chậm tăng trưởng là một quá trình theo dõi có chiến lược, không phải quyết định vội trong một lần siêu âm.
Tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ manh”. Ebook dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé.
