Chị H. sinh con đầu lòng ở tuần 39. Ca sinh thường, mẹ tròn con vuông. Ba ngày sau xuất viện, gia đình thở phào. Nhưng đến tối ngày thứ năm, chị bắt đầu đau đầu dữ dội, mắt mờ, cảm giác nặng ngực. Cả nhà nghĩ do thiếu ngủ và kiệt sức sau sinh. Chỉ đến khi chị nôn liên tục và đo huyết áp thấy 170/110 mmHg, mọi người mới hốt hoảng đưa chị quay lại bệnh viện.
Chẩn đoán được đưa ra: tiền sản giật sau sinh.
Rất nhiều sản phụ rơi vào tình huống tương tự. Họ đã vượt qua cuộc sinh, nhưng lại đối mặt với một nguy cơ thầm lặng ngay sau đó, khi sự cảnh giác đã giảm xuống mức thấp nhất.
Tiền sản giật sau sinh là gì?
Tiền sản giật sau sinh là tình trạng tăng huyết áp mới xuất hiện kèm theo tổn thương cơ quan (não, gan, thận, phổi, máu) xảy ra sau khi em bé đã chào đời, thường trong vòng 48 giờ đầu nhưng có thể muộn đến 6 tuần sau sinh.
Điểm nguy hiểm nằm ở chỗ:
- Người mẹ có thể không hề bị tiền sản giật trước sinh
- Triệu chứng ban đầu dễ nhầm với mệt mỏi hậu sản
- Nếu không phát hiện sớm, bệnh có thể tiến triển nhanh thành sản giật, đột quỵ, phù phổi, suy đa cơ quan
Các nghiên cứu và tài liệu chuyên ngành sản khoa đều khẳng định rằng sinh con không đồng nghĩa với việc nguy cơ đã chấm dứt, bởi các yếu tố sinh bệnh học của tiền sản giật vẫn còn tồn tại trong cơ thể người mẹ sau sinh
Vì sao tiền sản giật vẫn xảy ra sau khi đã sinh con?
Về mặt cơ chế, tiền sản giật không chỉ là bệnh của thai kỳ, mà là một rối loạn mạch máu – nội mô toàn thân khởi phát từ bánh nhau nhưng ảnh hưởng sâu rộng lên cơ thể mẹ.
Sau sinh, dù bánh nhau đã được lấy ra, nhưng:
- Các yếu tố kháng tạo mạch (như sFlt-1) vẫn còn lưu hành trong máu mẹ
- Hệ mạch máu chưa kịp hồi phục
- Lượng dịch từ khoang kẽ dồn ngược về lòng mạch gây quá tải tuần hoàn
- Huyết áp có xu hướng tăng vọt trong tuần đầu hậu sản
Vì vậy, tiền sản giật sau sinh không phải là “bệnh mới”, mà là một phần của phổ bệnh tiền sản giật được phát hiện muộn.
Dấu hiệu cảnh báo không được bỏ qua
Những triệu chứng sau sinh cần được xem là tín hiệu đỏ, đặc biệt trong 6 tuần đầu:
- Đau đầu dữ dội, dai dẳng, không đáp ứng thuốc giảm đau thông thường
- Nhìn mờ, chớp sáng, ám điểm
- Huyết áp ≥140/90 mmHg, đặc biệt ≥160/110 mmHg
- Đau vùng thượng vị hoặc hạ sườn phải
- Khó thở, cảm giác nặng ngực
- Phù nhiều, tăng cân nhanh bất thường
- Buồn nôn, nôn không rõ nguyên nhân
Đau đầu là triệu chứng hay gặp nhất và cũng là triệu chứng dễ bị xem nhẹ nhất trong tiền sản giật sau sinh.
Ai có nguy cơ cao bị tiền sản giật sau sinh?
Các yếu tố nguy cơ đã được ghi nhận rõ ràng:
- Tiền sử tiền sản giật hoặc tăng huyết áp thai kỳ
- Tăng huyết áp mạn tính
- Đái tháo đường trước hoặc trong thai kỳ
- Béo phì
- Thai đôi
- Tuổi mẹ ≥35 hoặc quá trẻ
- Bệnh thận, lupus, hội chứng kháng phospholipid
Đáng chú ý, một tỷ lệ không nhỏ sản phụ không có bất kỳ yếu tố nguy cơ nào vẫn có thể mắc tiền sản giật sau sinh.
Chẩn đoán và xử trí tiền sản giật sau sinh
Khi nghi ngờ, người mẹ cần được đánh giá y khoa khẩn cấp, bao gồm:
- Đo huyết áp lặp lại đúng kỹ thuật
- Xét nghiệm máu: công thức máu, tiểu cầu, men gan, creatinin
- Đánh giá protein niệu
- Theo dõi thần kinh, hô hấp
- Đánh giá nguy cơ sản giật và đột quỵ
Nguyên tắc điều trị gồm:
- Kiểm soát huyết áp
- Dự phòng co giật bằng magnesium sulfate khi cần
- Theo dõi sát tại bệnh viện trong các trường hợp trung bình – nặng
Điều quan trọng cần nhấn mạnh: đây là cấp cứu sản khoa, không phải vấn đề “theo dõi tại nhà”.
Tiền sản giật sau sinh có nguy hiểm không?
Câu trả lời là: Có, nếu phát hiện muộn.
Biến chứng có thể bao gồm:
- Sản giật
- Đột quỵ não
- Phù phổi cấp
- Suy thận cấp
- Tử vong mẹ
Tuy nhiên, nếu được nhận diện sớm và xử trí đúng, đa số người mẹ hồi phục hoàn toàn.
Người mẹ cần làm gì sau sinh để tự bảo vệ mình?
Sau sinh, đặc biệt trong 6 tuần đầu, người mẹ nên:
- Đo huyết áp định kỳ, nhất là tuần đầu sau sinh
- Không bỏ qua các triệu chứng thần kinh hoặc hô hấp
- Không tự ý dùng thuốc giảm đau khi đau đầu dữ dội
- Tái khám đúng hẹn, kể cả khi “cảm thấy ổn”
- Đi khám ngay nếu có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào đã nêu
Gia đình cũng đóng vai trò rất quan trọng. Đôi khi, chính người thân là người phát hiện sự khác thường đầu tiên.
Kết luận – Sau sinh vẫn cần được theo dõi nghiêm túc
Tiền sản giật sau sinh là một thực thể bệnh lý có thật, nguy hiểm và thường bị đánh giá thấp. Cuộc sinh không phải là dấu chấm hết của thai kỳ, mà là một giai đoạn chuyển tiếp đầy thách thức đối với cơ thể người mẹ.
Bài viết này được chia sẻ dựa trên trải nghiệm lâm sàng và hơn 20 năm trực tiếp theo dõi – quản lý thai kỳ nguy cơ cao của ThS. BS Nguyễn Ngọc Tú, với mong muốn giúp các gia đình nhận diện sớm nguy cơ, bình tĩnh hành động đúng lúc, để người mẹ thật sự an toàn khi bước sang hành trình làm mẹ.
Tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ manh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
