Siêu âm thai chậm tăng trưởng là chẩn đoán khiến nhiều mẹ bầu hoang mang khi nhận kết quả ở quý 3. Không ít người nghĩ rằng thai nhỏ đồng nghĩa với thiếu oxy hoặc phải sinh sớm. Thực tế, thì còn cần cần được đánh giá toàn diện dựa trên biểu đồ tăng trưởng và doppler mạch máu nuôi thai.
Trường hợp của chị P. đến phòng khám Dr Tú y học bào thai khi thai 31 tuần 2 ngày. Kết quả trước đó ghi cân nặng ước tính 1.450 gram, dưới bách phân vị thứ 5, kết luận thai chậm tăng trưởng. Điều chị lo nhất là sợ con thiếu oxy kéo dài mà mình không biết. Chị phân vân có nên xin sinh sớm để tránh rủi ro.
Sau khi siêu âm lại đầy đủ sinh trắc chuẩn và làm doppler động mạch rốn, động mạch não giữa, kết quả cho thấy thai dưới bách phân vị thứ 8 nhưng dòng máu nuôi thai còn trong giới hạn bình thường. Nên kế hoạch theo dõi sát mỗi 10 ngày được đưa ra thay vì chấm dứt thai kỳ sớm.
Siêu âm thai chậm tăng trưởng là gì?
Siêu âm thai chậm tăng trưởng là tình trạng cân nặng ước tính của thai nhi dưới bách phân vị thứ 10 so với tuổi thai, kèm nghi ngờ hạn chế tăng trưởng do chức năng bánh nhau suy giảm.
Thai nhỏ hơn tuổi thai có thể chỉ do yếu tố cơ địa. Tuy nhiên, thai chậm tăng trưởng trong tử cung là tình trạng thai không đạt được khả năng tăng trưởng tối đa do giảm cung cấp oxy và dinh dưỡng.
Vì vậy, cần được xác nhận bằng đánh giá toàn diện.
Siêu âm thai chậm tăng trưởng được đánh giá như thế nào?
Đánh giá các chỉ số tăng trưởng thai nhi trên mặt cắt siêu âm chuẩn
Siêu âm phải đo đầy đủ:
- Đường kính lưỡng đỉnh
- Chu vi đầu
- Chu vi bụng
- Chiều dài xương đùi
Chu vi bụng phải đo tại mặt cắt chuẩn qua tĩnh mạch rốn và dạ dày. Nếu đo lệch, cân nặng ước tính sẽ sai. Từ các chỉ số này, máy tính cân nặng ước tính và so sánh với biểu đồ tăng trưởng theo tuổi thai.
Đánh giá biểu đồ tăng trưởng theo thời gian
Một lần siêu âm chỉ cho biết vị trí của thai trên biểu đồ. Hai lần siêu âm cách nhau 1–2 tuần mới cho thấy tốc độ tăng trưởng thực tế. Nếu thai tụt dần bách phân vị, nguy cơ hạn chế tăng trưởng sẽ tăng lên. Còn nếu thai giữ nguyên bách phân vị thấp nhưng tăng đều, có thể là thai nhỏ do cơ địa.
Đánh giá doppler động mạch rốn
Doppler động mạch rốn phản ánh sức cản mạch máu bánh nhau. Khi bánh nhau hoạt động kém, chỉ số trở kháng tăng. Dòng chảy cuối tâm trương có thể giảm hoặc mất.
Trường hợp nặng có thể xuất hiện đảo ngược dòng chảy cuối tâm trương. Đây là dấu hiệu quan trọng để đẩy cao giá trị siêu âm thai chậm tăng trưởng
Đánh giá doppler động mạch não giữa
Khi thai thiếu oxy mạn tính, cơ thể ưu tiên máu lên não. Doppler động mạch não giữa sẽ cho thấy giảm trở kháng. Hiện tượng này gọi là tái phân phối tuần hoàn não.
Đánh giá nước ối và tim thai
Lượng nước ối giảm có thể gợi ý giảm tưới máu bánh nhau. Theo dõi tim thai giúp phát hiện sớm dấu hiệu suy thai.
Nguyên nhân của thai chậm tăng trưởng trong tử cung
Phần lớn các trường hợp thai chậm tăng trưởng trong tử cung liên quan đến chức năng bánh nhau không đảm bảo. Bánh nhau là cơ quan trung gian giúp trao đổi oxy và dinh dưỡng giữa mẹ và thai. Khi hệ mạch máu bánh nhau phát triển không đầy đủ hoặc bị tổn thương, lượng máu đến thai sẽ giảm. Bên cạnh đó thì còn do một số nguyên nhân khác:
Bất thường bánh nhau trên hình ảnh siêu âm thai chậm tăng trưởng
Trong thai kỳ bình thường, các động mạch xoắn của tử cung phải được tái cấu trúc để trở thành hệ mạch có sức cản thấp. Nếu quá trình này không hoàn chỉnh, sức cản mạch máu tăng lên. Hậu quả là dòng máu qua bánh nhau giảm, thai nhận ít oxy và dưỡng chất hơn nhu cầu. Đây là cơ chế thường gặp nhất của thai chậm tăng trưởng.
Tăng huyết áp thai kỳ và tiền sản giật
Tăng huyết áp làm co mạch toàn thân, trong đó có mạch máu tử cung. Khi huyết áp cao kéo dài, lưu lượng máu đến bánh nhau giảm.
Tiền sản giật còn làm tổn thương nội mô mạch máu và rối loạn chức năng bánh nhau. Vì vậy, thai chậm tăng trưởng thường đi kèm với tiền sản giật.
Bệnh lý mạch máu hoặc chuyển hóa của mẹ
Mẹ có bệnh lý mạch máu mạn tính như tăng huyết áp lâu năm, đái tháo đường có biến chứng mạch máu, lupus ban đỏ hệ thống có thể làm giảm tưới máu bánh nhau.
Khi hệ tuần hoàn của mẹ không cung cấp đủ máu chất lượng tốt đến bánh nhau, quá trình trao đổi oxy bị hạn chế.
Nhiễm trùng bào thai
Một số virus như CMV, rubella hoặc toxoplasma có thể gây viêm bánh nhau hoặc tổn thương trực tiếp tế bào thai nhi.
Khi thai bị nhiễm trùng trong tử cung, quá trình phân chia tế bào và phát triển mô bị ảnh hưởng, dẫn đến hạn chế tăng trưởng.
Bất thường nhiễm sắc thể hoặc di truyền
Thai có bất thường nhiễm sắc thể như trisomy 13, 18 hoặc một số hội chứng di truyền có thể phát triển chậm ngay từ sớm. Trong trường hợp này, thai chậm tăng trưởng không chỉ do bánh nhau mà do bản thân cấu trúc di truyền của thai.
Nguyên nhân từ dây rốn hoặc cấu trúc giải phẫu trên siêu âm thai chậm tăng trưởng
Dây rốn bám màng, dây rốn một động mạch hoặc bất thường cấu trúc tử cung có thể ảnh hưởng đến cung cấp máu cho thai.
Những trường hợp này cần được phát hiện qua siêu âm hình thái và doppler.
Không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng
Khoảng một tỷ lệ nhất định thai chậm tăng trưởng không xác định được nguyên nhân cụ thể. Có thể do yếu tố cơ địa hoặc sự khác biệt sinh học cá thể.
Trong các trường hợp này, việc theo dõi sát siêu âm thai chậm tăng trưởng qua doppler động mạch rốn và biểu đồ tăng trưởng là yếu tố quyết định.
Nguyên tắc quan trọng khi theo dõi siêu âm thai chậm tăng trưởng
Không chỉ nhìn cân nặng mà phải đánh giá dòng máu nuôi thai và diễn tiến theo thời gian. Nếu doppler động mạch rốn bình thường, có thể tiếp tục theo dõi sát. Còn nếu trường hợp doppler xấu dần, cần cân nhắc thời điểm chấm dứt thai kỳ.
Tiên lượng sau sinh của thai chậm tăng trưởng
Nếu thai chậm tăng trưởng mức độ nhẹ và được sinh gần đủ tháng, đa số trẻ bắt kịp tăng trưởng sau vài tháng đầu.
Trường hợp doppler xấu phải sinh sớm, trẻ có thể cần hỗ trợ tại khoa sơ sinh.
Tiên lượng phụ thuộc vào nguyên nhân và tuổi thai lúc sinh. Điều quan trọng là theo dõi đúng và quyết định thời điểm sinh dựa trên bằng chứng siêu âm và doppler.
Kết luận siêu âm thai chậm tăng trưởng
Siêu âm thai chậm tăng trưởng không phải là một con số đơn lẻ về cân nặng, mà là một đánh giá tổng hợp giữa sinh trắc học, biểu đồ tăng trưởng theo thời gian và doppler động mạch rốn. Thai nhỏ hơn tuổi thai không đồng nghĩa với nguy hiểm ngay lập tức, nhưng cần được phân biệt rõ với thai chậm tăng trưởng trong tử cung do rối loạn chức năng bánh nhau.
Giá trị lớn nhất của siêu âm thai chậm tăng trưởng nằm ở việc phát hiện sớm sự thay đổi của dòng máu nuôi thai. Khi doppler còn trong giới hạn bình thường, thai có thể được theo dõi sát. Khi dòng máu xấu đi, quyết định can thiệp cần dựa trên tuổi thai và mức độ rối loạn tuần hoàn.\
Bài viết này được chia sẻ dựa trên trải nghiệm và hơn 20 năm trực tiếp can thiệp bào thai của Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú.
Tìm hiểu thêm tại đây.
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ mạnh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
