Chị H., 29 tuổi, mang thai lần đầu. Thai mới được 9 tuần. Trong một buổi khám thai sớm, chị được đo huyết áp hơi cao hơn bình thường. Bác sĩ tuyến dưới nói một câu khiến chị ám ảnh suốt nhiều ngày: “Cẩn thận tiền sản giật nhé”.
Tối hôm đó, chị lên mạng tìm kiếm với cụm từ tiền sản giật quý 1. Hàng loạt bài viết hiện ra, đa phần gây hoang mang: nào là nguy hiểm cho mẹ, nào là dễ mất thai, nào là phải nhập viện theo dõi. Chị không ngủ được. Nhưng sự thật có đúng như vậy không?
Bài viết này được viết để trả lời chính xác câu hỏi đó.
Tiền sản giật quý 1 là gì?
Về mặt y khoa tiền sản giật không phải là bệnh của quý 1 thai kỳ.
Theo định nghĩa chuẩn quốc tế, tiền sản giật là tình trạng:
- Tăng huyết áp mới xuất hiện sau 20 tuần thai,
- Kèm theo protein niệu hoặc các dấu hiệu tổn thương cơ quan đích (thận, gan, não, huyết học, phổi…).
Do đó, không có chẩn đoán chính thức gọi là “tiền sản giật quý 1”.
Tuy nhiên, cụm từ này vẫn thường được mẹ bầu tìm kiếm vì ba lý do:
- Huyết áp tăng sớm trong thai kỳ.
- Có yếu tố nguy cơ cao ngay từ đầu thai kỳ.
- Có những bất thường sinh học của nhau thai đã âm thầm hình thành từ quý 1.
Hiểu sai ba điểm này chính là nguồn gốc của nỗi lo.
Vì sao tiền sản giật “bắt đầu” từ quý 1 nhưng không biểu hiện ở quý 1?
Đây là điểm mấu chốt.
Tiền sản giật không khởi phát ở quý 3, mà bắt nguồn từ quý 1, ở mức độ vi thể.
Trong những tuần đầu của thai kỳ:
- Tế bào nuôi của bánh nhau phải xâm nhập vào thành tử cung.
- Các động mạch xoắn của mẹ cần được “cải tạo” để trở thành mạch máu nuôi thai có sức cản thấp.
Nếu quá trình này xảy ra không hoàn chỉnh, nhau thai sẽ:
- Nhận máu kém,
- Bị thiếu oxy mạn tính,
- Và về sau tiết ra các yếu tố kháng tạo mạch (như sFlt-1) vào máu mẹ.
Chính các chất này gây:
- Rối loạn chức năng nội mô,
- Co mạch toàn thân,
- Tăng huyết áp,
- Tổn thương đa cơ quan.
Nhưng tất cả những biểu hiện đó chỉ xuất hiện khi thai đã lớn, thường sau 20 tuần.
Vì vậy:
- Quý 1 là giai đoạn “gieo mầm”,
- Quý 2–3 là giai đoạn “bộc lộ bệnh”.
Những tình huống dễ bị nhầm là “tiền sản giật quý 1”
1. Tăng huyết áp sớm trong 3 tháng đầu
Nếu huyết áp ≥140/90 mmHg trước 20 tuần, đây không phải tiền sản giật, mà thường là:
- Tăng huyết áp mạn tính chưa được phát hiện trước đó,
- Hoặc tăng huyết áp do lo âu, stress, đo sai kỹ thuật.
Những trường hợp này cần được:
- Theo dõi sát,
- Phân tầng nguy cơ tiền sản giật về sau,
- Không nên gán nhãn tiền sản giật quá sớm.
2. Có protein niệu sớm
Protein niệu trong quý 1 thường gợi ý:
- Bệnh thận nền,
- Nhiễm trùng tiểu,
- Hoặc protein niệu sinh lý thoáng qua.
Tiền sản giật rất hiếm khi xuất hiện trước 20 tuần, ngoại trừ:
- Thai trứng,
- Hội chứng kháng phospholipid,
- Một số bệnh lý miễn dịch nặng.
3. Siêu âm – xét nghiệm dự báo nguy cơ cao
Hiện nay, một số mô hình dự báo tiền sản giật sớm sử dụng:
- Huyết áp trung bình,
- Doppler động mạch tử cung,
- PlGF, PAPP-A.
Kết quả nguy cơ cao không đồng nghĩa với đang mắc bệnh.
Nó chỉ có nghĩa:
“Người mẹ này cần được theo dõi và phòng ngừa từ sớm”.
Ai có nguy cơ cao tiền sản giật ngay từ quý 1?
Các yếu tố nguy cơ đã được chứng minh rõ ràng:
- Tiền sử tiền sản giật.
- Tăng huyết áp mạn tính.
- Đái tháo đường trước thai kỳ.
- Bệnh thận mạn.
- Lupus ban đỏ hệ thống, hội chứng kháng phospholipid.
- Thai đôi.
- Béo phì.
- Mang thai lần đầu.
- Tuổi mẹ ≥35.
Ở những nhóm này, quý 1 là thời điểm vàng để can thiệp dự phòng.
Có cần điều trị gì trong quý 1 để phòng tiền sản giật không?
Có. Nhưng phải đúng chỉ định.
Biện pháp có bằng chứng mạnh nhất hiện nay là:
- Aspirin liều thấp (75–150 mg/ngày),
- Bắt đầu từ 12–16 tuần, tốt nhất trước 16 tuần,
- Dành cho nhóm nguy cơ cao.
Ngoài ra:
- Kiểm soát cân nặng hợp lý.
- Theo dõi huyết áp đúng cách.
- Điều trị tốt các bệnh nền.
- Không tự ý bổ sung canxi, thuốc hạ áp hay aspirin nếu chưa có chỉ định.
Mẹ bầu nên làm gì khi lo lắng về tiền sản giật từ quý 1?
Nếu đang đọc bài viết này vì lo sợ, bạn có thể bắt đầu bằng những việc rất cụ thể:
- Đừng tự chẩn đoán.
- Mang theo tất cả kết quả xét nghiệm, siêu âm đã có.
- Đo lại huyết áp đúng kỹ thuật, nhiều lần.
- Đánh giá nguy cơ tiền sản giật một cách hệ thống.
- Nếu cần, bắt đầu dự phòng sớm – nhưng có kiểm soát.
Tiền sản giật không phải là bản án, càng không phải là điều cần sợ hãi ngay từ những tuần đầu thai kỳ.
Kết luận
“Tiền sản giật quý 1” không phải là một chẩn đoán y khoa, nhưng là một cụm từ phản ánh đúng nỗi lo rất thật của nhiều mẹ bầu.
Sự thật khoa học là:
- Tiền sản giật bắt nguồn từ quý 1,
- Nhưng không biểu hiện và không được chẩn đoán ở quý 1,
- Và hoàn toàn có thể dự phòng, theo dõi và kiểm soát nếu được tiếp cận đúng ngay từ đầu thai kỳ.
Bài viết này được chia sẻ dựa trên trải nghiệm lâm sàng và hơn 20 năm trực tiếp theo dõi, quản lý thai kỳ nguy cơ cao của ThS.BS Nguyễn Ngọc Tú, với mong muốn giúp các gia đình hiểu đúng – bình tĩnh – và chủ động bảo vệ thai kỳ ngay từ những tuần đầu tiên.
Tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ manh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
