Một buổi sáng mưa nhẹ, mẹ bầu bước vào phòng khám với hai tờ siêu âm.
Một tờ ghi “thiếu ối”. Tờ còn lại, lần trước đó, lại ghi “dư ối”.
Mẹ đặt giấy xuống, nhìn thẳng:
“Bác sĩ ơi, sao lúc thiếu ối, lúc dư ối. Vậy con có sao không ạ?”
Câu hỏi nghe đơn giản, nhưng bên dưới là một nỗi lo rất thật.
Mẹ sợ cơ thể mình đang “làm sai” điều gì đó.
Mẹ sợ con đang thiếu an toàn trong bụng.
Và mẹ sợ nhất là không biết phải làm gì ngay bây giờ.
Bài viết này giúp mẹ hiểu đúng về thiếu ối và dư ối.
Hiểu đúng để xử trí đúng.
Và để bình tĩnh hơn trong những tuần thai quan trọng.
Thiếu ối và dư ối là gì?
Nước ối là môi trường sống của em bé trong tử cung.
Nó giúp thai cử động, giảm chèn ép dây rốn, và hỗ trợ phát triển phổi.
Thiếu ối là khi lượng nước ối thấp hơn mức bình thường theo tuổi thai.
Dư ối là khi lượng nước ối cao hơn mức bình thường theo tuổi thai.
Trên siêu âm, bác sĩ thường đánh giá nước ối bằng:
- Chỉ số AFI, hoặc
- Túi ối sâu nhất
Mỗi cơ sở có thể ưu tiên một cách đo.
Vì vậy, mẹ không nên so con số giữa hai nơi khác nhau.
Điều quan trọng là xu hướng thay đổi và bối cảnh thai kỳ.
Vì sao mẹ có thể lúc thiếu ối, lúc dư ối?
Điều này xảy ra khá thường gặp.
Có 3 lý do hay gặp nhất:
- Sai khác kỹ thuật đo và tư thế thai
Thai đổi tư thế, dây rốn nằm khác vị trí.
Số đo có thể thay đổi. - Nước ối dao động theo thời điểm
Mẹ uống nước, nghỉ ngơi, hoặc vừa vận động.
Nước ối có thể tăng giảm nhẹ. - Nguyên nhân nền thay đổi hoặc tiến triển
Ví dụ: kiểm soát đường huyết tốt hơn.
Hoặc nhau thai bắt đầu “đuối” về cuối thai kỳ.
Vì vậy, khi thấy “thiếu ối và dư ối” trên các lần siêu âm khác nhau, điều cần làm là đánh giá lại toàn diện, không kết luận vội.
Nguyên nhân thiếu ối thường gặp
Thiếu ối không chỉ do mẹ uống ít nước.
Ở nửa sau thai kỳ, nước ối chủ yếu từ nước tiểu thai.
Thiếu ối thường liên quan một trong các nhóm sau:
- Rỉ ối hoặc vỡ ối non
Nước ra lắt nhắt, dai dẳng, ướt quần lót. - Suy chức năng bánh nhau
Thai ưu tiên máu cho não và tim.
Thận nhận ít máu hơn.
Thai đi tiểu ít hơn.
Nước ối giảm dần. - Thai chậm tăng trưởng
Thường đi kèm dấu hiệu suy nhau. - Bất thường thận – tiết niệu thai
Hay gặp hơn nếu thiếu ối sớm từ quý 2.
Nguyên nhân dư ối thường gặp
Dư ối thường liên quan 3 nhóm nguyên nhân chính:
- Đái tháo đường thai kỳ hoặc đường huyết mẹ cao
Đường huyết cao làm thai tiểu nhiều hơn.
Nước ối tăng. - Thai nuốt ối kém
Có thể gặp trong một số bất thường tiêu hóa hoặc thần kinh.
Không phải trường hợp nào cũng có dị tật.
Nhưng cần khảo sát kỹ. - Dư ối không rõ nguyên nhân
Có những trường hợp theo dõi vẫn ổn đến cuối thai kỳ.
Nhóm này vẫn cần giám sát đều.
Thiếu ối nguy hiểm thế nào?
Thiếu ối làm tăng nguy cơ:
- Chèn ép dây rốn, nhất là khi có cơn co
- Nhịp tim thai bất thường trong chuyển dạ
- Nếu do suy nhau, thai có thể thiếu oxy mạn tính
- Nếu do rỉ ối, nguy cơ nhiễm trùng tăng theo thời gian
Thiếu ối nguy hiểm nhất khi đi kèm:
- Thai máy giảm
- Thai nhỏ hoặc chậm tăng trưởng
- Doppler bất thường
- Monitoring tim thai không yên tâm
Dư ối nguy hiểm thế nào?
Dư ối có thể làm tăng nguy cơ:
- Căng tử cung, đau tức bụng, khó thở
- Cơn co sớm và sinh non
- Ngôi thai bất thường
- Sa dây rốn khi vỡ ối
- Băng huyết sau sinh do tử cung co hồi kém
Dư ối cần chú ý hơn nếu:
- Dư ối tăng nhanh
- Mẹ khó thở rõ
- Cổ tử cung có xu hướng ngắn sớm
- Có đái tháo đường thai kỳ chưa kiểm soát tốt
Nguyên lý lõi để mẹ không bị cuốn vào nỗi sợ
Nước ối là “dấu hiệu”, không phải “bản án”.
Nếu mẹ chỉ nhìn vào một con số, mẹ sẽ lo cả tuần.
Nếu mẹ nhìn vào bức tranh tổng thể, mẹ sẽ biết mình cần làm gì.
Bức tranh tổng thể gồm:
- Thai máy
- Tăng trưởng thai
- Doppler khi cần
- Monitoring tim thai khi cần
- Và diễn tiến nước ối theo thời gian
Ứng dụng cụ thể: Mẹ cần làm gì khi phát hiện thiếu ối và dư ối?
Bước 1: Bình tĩnh và kiểm tra lại hai điều quan trọng
- Có dấu rỉ ối không?
- Thai máy có giảm không?
Nếu nghi rỉ ối hoặc thai máy giảm, đi khám ngay trong ngày.
Bước 2: Đừng tự “chữa nước ối” bằng mẹo
Uống đủ nước là tốt cho mẹ.
Nhưng uống thật nhiều không thay thế theo dõi y khoa.
Oresol cũng không phải thuốc tăng nước ối.
Bước 3: Hẹn theo dõi đúng lịch và đúng loại theo dõi
Thiếu ối và dư ối không theo dõi giống nhau.
Bác sĩ sẽ chọn:
- Siêu âm kiểm tra nước ối và tăng trưởng
- Monitoring tim thai (NST)
- Hoặc đánh giá toàn diện bằng BPP khi cần
Mục tiêu là xác định thai có đang “ổn” hay không.
Bước 4: Kiểm soát yếu tố nền
Nếu dư ối liên quan đường huyết, kiểm soát đường sẽ giúp ổn định nước ối.
Nếu thiếu ối liên quan huyết áp hoặc suy nhau, cần theo dõi sát hơn.
Bước 5: Biết rõ các dấu hiệu phải đi khám ngay
Áp dụng cho cả thiếu ối và dư ối:
- Thai máy giảm rõ
- Ra nước âm đạo nghi rỉ ối
- Ra máu âm đạo
- Đau bụng từng cơn đều, tăng dần
- Sốt, rét run
- Khó thở tăng nhanh (hay gặp khi dư ối nhiều)
Kết luận
Thiếu ối và dư ối là hai trạng thái nước ối bất thường.
Chúng có thể đơn độc và vẫn an toàn.
Chúng cũng có thể là dấu hiệu của vấn đề nền.
Điều quan trọng nhất là:
- Không hoảng vì một con số
- Theo dõi đúng loại theo dõi
- Nhận diện sớm dấu hiệu nguy cơ
- Và xử trí theo kế hoạch rõ ràng
Bài viết này được chia sẻ dựa trên trải nghiệm và hơn 20 năm trực tiếp can thiệp bào thai của Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú.
Tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ manh” dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé
