Chị H. mang thai 29 tuần 3 ngày. Đây là lần mang thai thứ hai, lần trước sinh đủ tháng, bé nặng 3,2 kg. Lần này, chị đi siêu âm định kỳ và nhận kết luận thai nhỏ hơn tuổi thai 2 tuần, nghi thai chậm tăng trưởng.
Chị đến phòng khám Dr Tú y học bào thai với sổ khám thai, ba phiếu siêu âm trước đó và kết quả xét nghiệm tiền sản giật âm tính. Điều chị lo nhất là có phải mình ăn uống chưa đủ hay đã làm điều gì sai. Điều khiến chị bế tắc là đọc trên mạng thấy nhiều thông tin trái ngược, có nơi nói chỉ cần ăn nhiều hơn, có nơi lại nói phải mổ sớm.
Siêu âm lại cho thấy cân nặng ước tính dưới bách phân vị thứ 5. Doppler động mạch rốn tăng trở kháng nhưng chưa mất dòng cuối tâm trương. Nước ối còn trong giới hạn. Chẩn đoán xác định là siêu âm thai chậm phát triển do nghi suy chức năng bánh nhau mức độ trung bình.
Siêu âm thai chậm phát triển là gì và được chẩn đoán như thế nào?
Siêu âm thai chậm phát triển là tình trạng thai nhi có cân nặng ước tính hoặc chu vi bụng thấp hơn bách phân vị thứ 10 so với tuổi thai. Khi dưới bách phân vị thứ 3, nguy cơ biến chứng cao hơn rõ rệt.
Chẩn đoán được xác lập bằng siêu âm với công thức tính cân nặng thai, thường sử dụng Hadlock, sau đó đối chiếu với biểu đồ tăng trưởng chuẩn. Nếu kèm theo bất thường Doppler động mạch rốn, mức độ nặng được xác định rõ hơn.
Theo tài liệu Fetal Medicine, suy chức năng bánh nhau là cơ chế trung tâm trong nhiều trường hợp thai chậm tăng trưởng.
Thai chậm tăng trưởng là gì?
Đó là tình trạng thai không đạt được tiềm năng phát triển vốn có trong tử cung. Không phải mọi thai nhỏ đều là bệnh lý. Có những thai nhỏ do yếu tố cơ địa, gọi là thai nhỏ so với tuổi thai nhưng vẫn khỏe mạnh.
Nguyên nhân thường gặp là gì?
Phần lớn liên quan đến suy chức năng bánh nhau. Khi bánh nhau không cung cấp đủ oxy và dưỡng chất, thai phải điều chỉnh tuần hoàn để bảo vệ não và tim. Một số nguyên nhân khác gồm tiền sản giật nặng khởi phát sớm. Bệnh lý mạch máu của mẹ, nhiễm trùng bào thai hoặc bất thường nhiễm sắc thể.
Điều gì xảy ra trong cơ thể thai?
Khi lưu lượng máu qua bánh nhau giảm, sức cản động mạch rốn tăng. Doppler động mạch rốn sẽ cho thấy chỉ số PI tăng. Nếu tiến triển nặng, có thể xuất hiện mất hoặc đảo ngược dòng cuối tâm trương. Khi đó nguy cơ suy thai và thai lưu tăng rõ.
Hậu quả trước sinh là gì?
Thai có thể giảm cử động, giảm nước ối, toan máu bào thai và tử vong nếu không được theo dõi sát. Theo dõi thai chậm phát triển không chỉ dựa vào cân nặng mà phải kết hợp Doppler động mạch rốn và các mạch khác.
Nguyên tắc duy nhất cần nhớ:
Thai nhỏ không đáng sợ bằng thai nhỏ kèm bất thường Doppler.
Vì nếu thai nhỏ nhưng Doppler bình thường, nhiều trường hợp chỉ là cơ địa. Nhưng nếu Doppler bất thường, đó là dấu hiệu bánh nhau suy và thai có nguy cơ thiếu oxy. Do đó, đánh giá huyết động học quan trọng hơn con số cân nặng đơn thuần.
Trong trường hợp của chị H., nếu chỉ nhìn vào cân nặng mà không đo Doppler, sẽ không biết mức độ nguy cơ thực sự.
Sau khi chẩn đoán siêu âm thai chậm phát triển cần làm gì?
Trong 24 giờ đầu, việc đầu tiên là bình tĩnh. Cầm lại toàn bộ phiếu siêu âm. Khoanh tròn các thông số: EFW, AC, bách phân vị và chỉ số Doppler động mạch rốn.
Chụp ảnh lưu hồ sơ vào điện thoại. Ghi ra giấy ba câu hỏi cụ thể:
- Thai dưới bách phân vị bao nhiêu?
- Doppler động mạch rốn có bất thường không?
- Kế hoạch theo dõi bao lâu một lần?
Trong tuần đầu sau chẩn đoán, cần:
– Đặt lịch siêu âm lại theo đúng hẹn, thường mỗi 1 đến 2 tuần tùy mức độ.
– Theo dõi cử động thai mỗi ngày.
– Kiểm soát huyết áp nếu có yếu tố nguy cơ.
Không nên:
– Tự ý uống thêm thuốc hoặc thực phẩm chức năng không có chỉ định.
– Tăng ăn quá mức với suy nghĩ ăn nhiều sẽ làm thai lớn nhanh.
– Đọc quá nhiều hội nhóm gây hoang mang.
Nếu cần đánh giá chuyên sâu, có thể mang toàn bộ hồ sơ gồm sổ khám thai, phiếu siêu âm, kết quả xét nghiệm máu. Xét nghiệm tiền sản giật đến phòng khám Dr Tú y học bào thai để được đọc lại toàn diện và lập kế hoạch theo dõi phù hợp.
Tiên lượng cho em bé sau sinh như thế nào?
Tiên lượng phụ thuộc vào ba yếu tố: tuổi thai khi phát hiện, mức độ bất thường Doppler và tốc độ tiến triển.
Nếu phát hiện muộn sau 34 tuần và Doppler chỉ tăng nhẹ, đa số trẻ sinh ra an toàn khi được theo dõi sát. Nếu phát hiện sớm trước 32 tuần kèm Doppler nặng, nguy cơ sinh non cao hơn.
Điều trị trước sinh chủ yếu là theo dõi và quyết định thời điểm sinh tối ưu. Không có thuốc nào làm bánh nhau phục hồi hoàn toàn. Mục tiêu là giữ thai đủ lâu để trưởng thành nhưng không để thiếu oxy kéo dài.
Sau sinh, trẻ có thể cần theo dõi đường huyết, thân nhiệt và dinh dưỡng tích cực. Phần lớn trẻ bắt kịp tăng trưởng trong những năm đầu nếu không có bệnh lý nền khác.
Kết luận từ thực hành hơn 20 năm trong y học bào thai
Siêu âm thai chậm phát triển không chỉ là con số nhỏ hơn chuẩn. Đó là một chẩn đoán cần phân tích nguyên nhân, đánh giá huyết động học và xây dựng kế hoạch theo dõi cá thể hóa.
Điều quan trọng không phải là làm thai lớn nhanh, mà là theo dõi đúng và chọn thời điểm sinh phù hợp.
Trong hơn 20 năm làm việc trong lĩnh vực y học bào thai, Ths. Bs Nguyễn Ngọc Tú luôn nhấn mạnh rằng theo dõi thai chậm phát triển phải dựa trên Doppler động mạch rốn. Và đánh giá toàn diện, không dựa vào cảm tính. Khi hiểu đúng bản chất, thai phụ sẽ bớt hoang mang và biết mình cần làm gì tiếp theo.
Tìm hiểu thêm tại đây
Ấn vào link để nhận bản thảo quyển sách “Thai kỳ khoẻ manh”. Ebook dài hơn 200 trang do bác sỹ Tú biên soạn ngay các mẹ nhé.
